Meczet Al-Aqsa jest jednym z najważniejszych miejsc świętych islamu i zarazem jednym z najbardziej spornych punktów na mapie politycznej świata. Jego dzieje splatają się z historią Jerozolimy, żydowską narracją o Wzgórzu Świątynnym, chrześcijańskim dziedzictwem Ziemi Świętej oraz długotrwałym konfliktem izraelsko‑palestyńskim. Losy tego sanktuarium pokazują, jak przestrzeń religijna staje się przestrzenią sporów, jak pamięć duchowa może zostać przekształcona w narzędzie tożsamości narodowej i jak trudno jest oddzielić sacrum od polityki. Jednocześnie Al-Aqsa przypomina, że miejsca kultu – od Mekki, przez Watykan, po ghaty w Waranasi – są punktami odniesienia dla miliardów ludzi, kształtując ich duchowość, wyobraźnię i pojmowanie historii.
Znaczenie Meczetu Al-Aqsa w islamie i historii Jerozolimy
Meczet Al-Aqsa znajduje się na obszarze znanym muzułmanom jako Al-Haram asz-Szarif, a Żydom jako Har HaBajit, czyli Wzgórze Świątynne. Cały ten rozległy, otoczony murami kompleks obejmuje m.in. meczet Al-Aqsa, Kopułę na Skale i liczne mniejsze budowle sakralne. Dla świata islamu jest to po Mekce i Medynie trzecie najświętsze miejsce na ziemi, ściśle związane z postacią Proroka Mahometa oraz najwcześniejszym okresem kształtowania się nowej religii.
Źródłem szczególnej czci względem Al-Aksy jest przede wszystkim wers 1 sury Al-Isra w Koranie, mówiący o nocnej podróży Proroka z „Świętego Meczetu” (w Mekce) do „Najdalszego Meczetu” (Al-Masdżid al-Aqsa), a następnie o jego wniebowstąpieniu. W tradycji muzułmańskiej to właśnie na skale, obecnie przykrytej przez złotą kopułę sąsiedniego sanktuarium, Mahomet miał duchowo wstąpić do niebios, spotkać wcześniejszych proroków i otrzymać od Boga ostateczne potwierdzenie powierzonej mu misji. Te wydarzenia nadają całemu kompleksowi wymiar kosmiczny i eschatologiczny, przekraczający granice zwykłej historii.
Z Al-Aqsą związany jest także **pierwotny kierunek modlitwy**, czyli pierwsza kibla muzułmanów. We wczesnym okresie wspólnota z Medyny zwracała się w stronę Jerozolimy, co symbolicznie łączyło islam z tradycją biblijną i przypominało, że Mahomet postrzegany był jako ostatni z długiego szeregu proroków znanych z judaizmu i chrześcijaństwa. Zmiana kierunku modlitwy na Mekkę miała ogromne znaczenie teologiczne i polityczne, podkreślając odrębność nowej religii, ale pamięć o jerozolimskiej fazie kibli trwale wpisała to miasto w duchową geografię islamu.
Po podboju Jerozolimy przez wojska kalifa Umara ibn al-Chattaba w VII wieku, muzułmanie przystąpili do organizowania na Wzgórzu Świątynnym nowej, islamskiej przestrzeni sakralnej. Świadczyło to nie tylko o pobożności, ale i o ambicjach politycznych wczesnych kalifatów: wzniesienie okazałych budowli w miejscu kojarzonym z królestwem Dawida i Salomona miało znaczenie symboliczne – islam prezentował się jako spadkobierca i zarazem korektor wcześniejszych objawień. W tym sensie meczet Al-Aqsa oraz Kopuła na Skale to nie tylko miejsca modlitwy, lecz również materialne manifesty nowej cywilizacji.
W ciągu wieków Al-Aqsa przechodziła liczne przebudowy, renowacje i okresy zniszczeń związanych z trzęsieniami ziemi, konfliktami zbrojnymi czy zaniedbaniem. W czasie wypraw krzyżowych kompleks znalazł się pod kontrolą chrześcijaństwa łacińskiego: krzyżowcy przekształcili meczet w swoją siedzibę, a nazwa „Templum Salomonis” dała początek nazwie zakonu templariuszy. Późniejszy powrót Jerozolimy pod panowanie muzułmańskie w epoce Saladyna przywrócił sanktuarium islamski charakter i stał się elementem pamięci zbiorowej świata muzułmańskiego o „wyzwalaniu” świętych miejsc z rąk niewiernych.
O znaczeniu Al-Aksy świadczy nie tylko teologia, lecz również codzienna praktyka religijna. Pątnicy z całego świata przybywają, aby modlić się w murach meczetu i na otwartym dziedzińcu, często łącząc tę pielgrzymkę z odwiedzinami innych świętych miejsc Jerozolimy. Liczne hadisy zachęcają do odbycia podróży właśnie tam, obiecując szczególne duchowe zasługi za modlitwę w Al-Aksie, co utrwala jej wyjątkowy status w świadomości muzułmanów.
Al-Aqsa w kontekście konfliktu izraelsko‑palestyńskiego
Położenie meczetu Al-Aqsa na Wzgórzu Świątynnym czyni go miejscem, w którym przecinają się trzy wielkie tradycje monoteistyczne. Dla judaizmu wzgórze to jest najświętszym miejscem na ziemi, siedzibą dawnej Świątyni, w której miał znajdować się Arka Przymierza i gdzie składano ofiary Bogu Izraela. Dla chrześcijan jest to część szerszego krajobrazu Jerozolimy, miasta męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa. Dla Palestyńczyków – zarówno muzułmanów, jak i wielu chrześcijan – Al-Aqsa stanowi symbol narodowej ciągłości, zakorzenienia i oporu wobec okupacji.
Od czasu powstania Państwa Izrael w 1948 roku, a szczególnie po zajęciu wschodniej Jerozolimy w wyniku wojny sześciodniowej w 1967 roku, status Al-Aksy stał się jednym z najbardziej delikatnych i wybuchowych punktów sporu. Izrael przejął wtedy kontrolę wojskową nad całym Wzgórzem Świątynnym, pozostawiając jednak formalny zarząd nad sanktuarium muzułmańskiej instytucji waqfu, związanej tradycyjnie z Jordanią. Od tamtej pory obowiązuje tzw. „status quo”: muzułmanie sprawują kontrolę religijną nad Al-Aksą, podczas gdy Żydzi mogą modlić się u stóp wzgórza, przy Ścianie Zachodniej (Ścianie Płaczu), lecz nie powinni odprawiać modlitw na samym płaskowyżu świątynnym.
To kruche porozumienie od dekad poddawane jest próbom. Wzrost liczby żydowskich aktywistów dążących do rozszerzenia swojej obecności na wzgórzu, wizyty polityków izraelskich o nacjonalistycznych poglądach oraz sporadyczne próby potajemnych modlitw żydowskich w strefie uznawanej za wyłącznie muzułmańską prowadzą do napięć i starć. Dla wielu Palestyńczyków każda zmiana praktyk na wzgórzu jest interpretowana jako krok w kierunku przejęcia Al-Aksy, a nawet rozebrania meczetu i budowy trzeciej Świątyni. Z kolei dla części religijnych Żydów sama obecność islamskiego kompleksu na miejscu dawnej Świątyni stanowi bolesne przypomnienie o utracie własnego centrum kultu i narodowego samostanowienia.
W tym kontekście meczet Al-Aqsa staje się nie tylko miejscem modlitwy, lecz polem symbolicznej walki o prymat narracji historycznej. Dla Palestyńczyków jest dowodem ich wielowiekowej obecności w Jerozolimie, a zarazem jednym z głównych **symboli narodowych** i religijnych. Obrazy złotej kopuły i srebrzystej bryły meczetu zdobią plakaty, murale, szkolne podręczniki oraz flagi ruchów politycznych. Hasło „Al-Aqsa jest w niebezpieczeństwie” od dziesięcioleci mobilizuje społeczeństwo palestyńskie, a każda próba zmiany zasad dostępu do sanktuarium wywołuje szerokie protesty, niekiedy przeradzające się w krwawe konfrontacje.
Izrael z jednej strony deklaruje poszanowanie swobody kultu oraz utrzymanie status quo, z drugiej zaś kontynuuje politykę rozszerzania swojej kontroli nad całym miastem i osłabiania palestyńskiej obecności poprzez osadnictwo, wywłaszczenia czy ograniczenia ruchu. W rezultacie meczet Al-Aqsa, choć formalnie pozostaje przestrzenią modlitwy, faktycznie otoczony jest siecią posterunków wojskowych, punktów kontrolnych i kamer. Dostęp do niego, szczególnie dla Palestyńczyków z Zachodniego Brzegu czy ze Strefy Gazy, bywa ściśle reglamentowany: wymaga zezwoleń, a w okresach napięcia bywa niemal całkowicie wstrzymywany.
Wielokrotnie to właśnie wydarzenia na Wzgórzu Świątynnym stawały się iskrą zapalną dla szerszych fal przemocy. Wizyta Ariela Szarona w 2000 roku, odebrana przez Palestyńczyków jako prowokacja, przyczyniła się do wybuchu drugiej intifady, nazywanej czasem nawet „intifadą Al-Aksy”. Późniejsze konflikty wokół instalacji wykrywaczy metalu przy wejściach na wzgórze czy zmian godzin wstępu dla wiernych wywoływały masowe demonstracje, które szybko wykraczały poza ramy Jerozolimy i stawały się ogólnopalestyńskim protestem przeciwko polityce Izraela.
Również międzynarodowa dyplomacja nie może pominąć w swoich działaniach kwestii Al-Aksy. Organizacje takie jak ONZ, UNESCO czy Organizacja Współpracy Islamskiej wielokrotnie wydawały rezolucje dotyczące ochrony muzułmańskich miejsc świętych w Jerozolimie, a szczególna rola Jordanii jako strażnika sanktuarium zwiększa jej znaczenie w rozmowach pokojowych. Każda próba ograniczenia roli waqfu czy zakwestionowania islamskiego charakteru wzgórza wywołuje reakcje w całym świecie muzułmańskim, od Rabatu po Dżakartę.
W ten sposób Al-Aqsa ilustruje proces, w którym przestrzeń sakralna zostaje przekształcona w kluczowy punkt konfliktu narodowego i geopolitycznego. Ściera się tu pamięć biblijna z pamięcią muzułmańską, pragnienie żydowskiego odrodzenia z dążeniem Palestyńczyków do samostanowienia, a lokalne spory splatają się z globalnymi napięciami między światem zachodnim i krajami większościowo muzułmańskimi. Zrozumienie roli Al-Aksy w konflikcie izraelsko‑palestyńskim wymaga przyjęcia do wiadomości, że dla wielu uczestników tego sporu nie jest to zwykły budynek, lecz miejsce, w którym – w ich przekonaniu – ziemia styka się z niebem, a historia ludzkości z odwiecznym planem Boga.
Miejsca kultu na świecie jako przestrzenie sacrum, tożsamości i konfliktu
Perspektywa Meczetu Al-Aqsa otwiera szerszą refleksję nad rolą miejsc kultu w różnych religiach i kulturach. Świątynie, meczety, kościoły, synagogi, klasztory, ghaty nad rzekami czy święte góry to nie tylko lokalizacje rytuałów, lecz często centra symboliczne całych cywilizacji. Tworzą one duchową topografię świata, w której wierni odnajdują orientację moralną i tożsamościową. Równocześnie bywają one przestrzeniami, na których rozgrywają się konflikty o władzę, pamięć i kontrolę nad przeszłością.
W islamie takim centralnym miejscem jest przede wszystkim Mekka z Wielkim Meczetem i Kaabą. To tam spoglądają codziennie miliony wiernych, tam co roku gromadzą się pielgrzymi z całego świata na hadżdżu, wypełniając jeden z pięciu filarów islamu. Mekka nie jest jedynie miastem; w wyobraźni muzułmanów to archetypiczny punkt świata, miejsce pierwszej świątyni zbudowanej dla Boga jedynego. W Medynie zaś meczet Proroka z jego grobem stanowi materialne przypomnienie czasów Mahometa i początków wspólnoty muzułmańskiej.
Chrześcijaństwo ma swoje własne sieci sanktuariów: od Bazyliki Świętego Piotra w Watykanie, będącej sercem Kościoła katolickiego i siedzibą papieża, po Bazylikę Zmartwychwstania w Jerozolimie, katedrę w Chartres, Lourdes czy Częstochowę. Każde z tych miejsc niesie szczególny przekaz: Watykan symbolizuje władzę nauczania i jedność Kościoła, Jerozolima – zakorzenienie w wydarzeniach paschalnych, sanktuaria maryjne – nadzieję na opiekę Matki Bożej w trudnych czasach. Pielgrzymka do nich to nie tylko akt pobożności, lecz także doświadczenie wspólnotowe, spotkanie z ludźmi z różnych krajów, którzy dzielą tę samą wiarę.
Dla judaizmu miejscem o wyjątkowym znaczeniu pozostaje Wzgórze Świątynne, choć ze względów halachicznych wielu rabinów odradza wejście na sam płaskowyż z obawy przed nieświadomym naruszeniem obszaru najświętszego, do którego w przeszłości wchodził jedynie arcykapłan. W praktyce centrum codziennej modlitwy stała się Ściana Zachodnia, pozostałość kompleksu świątynnego, przy której Żydzi z całego świata składają swoje prośby i dziękczynienia. W innych częściach świata rolę miejsc pamięci religijnej pełnią dawne synagogi, cmentarze, okopy pamięci po zniszczonych gminach, w tym w Europie Środkowo‑Wschodniej, gdzie Holokaust niemal całkowicie zmienił krajobraz judaizmu.
Hinduizm i buddyzm oferują jeszcze inne modele doświadczenia miejsca świętego. W Indiach Ganges i inne święte rzeki traktowane są jako manifestacja boskiej obecności; ghaty w Varanasi, Hardwarze czy Pryadźu to przestrzenie, gdzie życie i śmierć spotykają się dosłownie na stopniach schodzących do wody. W Tybecie, Nepalu czy Bhutan’ie buddyjskie klasztory zawieszone na skałach, jak słynne „Gniazdo Tygrysa” w Paro, tworzą obraz duchowości związanej z górami, medytacją i odosobnieniem. Pielgrzymka wokół świętej góry Kailash dla hinduistów, buddystów i dżinistów staje się aktem pokory wobec kosmicznego porządku.
Na całym świecie miejsca kultu kształtują nie tylko religijność, lecz także krajobraz społeczny i polityczny. Katedry dominują nad europejskimi miastami, meczety z minaretami wyznaczają panoramę Stambułu czy Kairu, świątynie konfucjańskie i taoistyczne wpisują się w chińskie przestrzenie publiczne. Często są to zarazem centra edukacji, działalności charytatywnej i życia codziennego. W społecznościach diaspor, takich jak muzułmanie w Europie czy hindusi w Ameryce Północnej, budowa własnej świątyni lub meczetu staje się formą zakorzenienia i wyrażenia tożsamości, niekiedy budząc obawy czy opór części społeczeństwa gospodarza.
Nie można pominąć i tego, że święte miejsca bywają celami ataków, aktów wandalizmu czy prób zawłaszczenia. Współczesna historia obfituje w przykłady niszczenia świątyń jako elementu szerszej strategii politycznej: od wysadzania buddyjskich posągów w Bamjanie przez talibów, po zamachy na kościoły, synagogi czy meczety w różnych częściach świata. Zniszczenie miejsca kultu ma na celu przestraszenie, upokorzenie i oderwanie społeczności od jej symbolicznych korzeni. Reakcją bywa często wzmocnienie poczucia krzywdy, mobilizacja polityczna oraz pogłębienie podziałów międzygrupowych.
Jednocześnie istnieją nurty religijne i inicjatywy międzywyznaniowe, które starają się przekształcać miejsca kultu w przestrzenie dialogu, edukacji i pojednania. Spotkania rabinów, imamów i księży w Jerozolimie, międzyreligijne modlitwy o pokój przy Ścianie Zachodniej i przy Al-Aksie, wspólne projekty renowacyjne w miastach o zróżnicowanej strukturze religijnej – wszystko to pokazuje, że świątynia nie musi być wyłącznie linią frontu. Może stać się punktem, z którego wysyła się sygnał otwartości i szacunku wobec innych tradycji.
Historia Meczetu Al-Aqsa – od wczesnych wieków islamu, przez epokę krzyżowców, imperium osmańskie, mandat brytyjski, aż po współczesne starcia na Wzgórzu Świątynnym – ukazuje zatem pełne spektrum funkcji, jakie święte miejsca pełnią w dziejach ludzkości. Są one jednocześnie oazami modlitwy i arenami sporów, skarbcami pamięci i przedmiotami negocjacji politycznych, punktami spotkania i rozstania. W tym sensie Al-Aqsa pozostaje nie tylko kluczem do zrozumienia konfliktu izraelsko‑palestyńskiego, lecz także soczewką, przez którą można zobaczyć, jak głęboko splecione są w świecie współczesnym religia, przestrzeń i władza.
