Porównanie poziomu religijności między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się

Religijność pozostaje jednym z kluczowych wymiarów tożsamości jednostek i społeczeństw, a jednocześnie polem wyraźnego zróżnicowania między krajami wysoko rozwiniętymi a rozwijającymi się. Różnice te dotyczą nie tylko deklarowanej wiary, ale także praktyk religijnych, poziomu zaangażowania w instytucje wyznaniowe, a nawet sposobu, w jaki religia wpływa na życie publiczne, politykę i gospodarkę. Analiza statystyk religii na świecie pozwala lepiej zrozumieć, jak globalne procesy modernizacji, urbanizacji i sekularyzacji kształtują współczesne społeczeństwa, oraz dlaczego w jednych państwach religia słabnie, a w innych nadal odgrywa centralną rolę.

Globalny obraz religijności i najważniejsze statystyki

Z perspektywy ilościowej świat pozostaje wyraźnie religijny. Według szacunków ośrodków badawczych, takich jak Pew Research Center oraz World Religion Database (dane do okolic lat 2019–2020), ponad 80% ludności świata identyfikuje się z jakąś religią. Największe wspólnoty wyznaniowe to chrześcijaństwo, islam, hinduizm i buddyzm, a do tego dochodzą religie tradycyjne, nowe ruchy religijne oraz ogromna różnorodność nurtów lokalnych.

Udział głównych religii w populacji świata można zarysować następująco (dane zaokrąglone):

chrześcijaństwo – ok. 31% ludności świata,
islam – ok. 24%,
hinduizm – ok. 15%,
buddyzm – ok. 7%,
religie etniczne i tradycyjne – ok. 6%,
inne religie – ok. 1–2%,
osoby niereligijne (w tym ateiści, agnostycy) – ok. 16%.

Najważniejszy podział w kontekście niniejszej analizy nie przebiega jednak między samymi religiami, lecz między poziomem sekularyzacji i siłą zaangażowania religijnego w różnych częściach świata. Ogólna tendencja, potwierdzana przez badania międzynarodowe (np. World Values Survey, European Social Survey, Gallup World Poll), wskazuje, że:

w społeczeństwach wysoko rozwiniętych odsetek osób niereligijnych jest znacznie wyższy,
w krajach rozwijających się dominują wysoki poziom deklarowanej wiary, częsta modlitwa i regularny udział w praktykach religijnych.

W globalnych badaniach często pojawia się pytanie, w jakim stopniu religia jest ważna w życiu codziennym. Wyniki z końca drugiej dekady XXI wieku pokazują ostry kontrast: w państwach o wysokim dochodzie na mieszkańca, niskiej dzietności i wysokim poziomie edukacji religia jest dla dużej części obywateli marginalna; w wielu krajach o niższym poziomie rozwoju ekonomicznego jest ona natomiast jednym z głównych źródeł sensu, norm moralnych i wspólnotowości.

Religijność w krajach wysoko rozwiniętych: sekularyzacja, indywidualizacja, pluralizm

Kraje rozwinięte – szczególnie w Europie Zachodniej, Ameryce Północnej, a także rosnąco w części Azji Wschodniej – charakteryzują się rosnącym poziomem niewiary lub religijności prywatnej, pozainstytucjonalnej. Zjawisko to bywa opisywane terminami sekularyzacja, dechrystianizacja (w kontekście Europy) czy „spiritual but not religious” w świecie anglosaskim.

Spadek praktyk religijnych i rosnąca liczba osób bez wyznania

Europa jest najbardziej zsekularyzowanym kontynentem. W takich krajach jak Czechy, Estonia czy Holandia osoby deklarujące brak przynależności religijnej stanowią od około jednej trzeciej do ponad połowy społeczeństwa. Badania Eurobarometru i European Social Survey z lat około 2018–2020 wskazują, że w wielu państwach Europy Zachodniej regularne uczestnictwo w nabożeństwach (np. co tydzień) dotyczy mniej niż 10–15% dorosłej populacji.

Przykładowe wartości ilustrujące skalę sekularyzacji:

w Szwecji, Danii i Czechach odsetek osób, które określają się jako niereligijne lub bez wyznania, oscyluje wokół 40–60%,
w Wielkiej Brytanii badania zbliżone do 2019 roku pokazywały, że już blisko połowa ankietowanych nie identyfikuje się z żadną religią,
w Niemczech zachodnich rośnie liczba ludzi występujących z Kościołów chrześcijańskich, zwłaszcza katolickiego i ewangelickiego.

Podobne trendy można zaobserwować w Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii, gdzie odsetek osób „bezwyznaniowych” (tzw. nones) sięga kilkudziesięciu procent. W Stanach Zjednoczonych proces sekularyzacji przebiegał wolniej, ale również tam, wg badań Pew, udział dorosłych określających się jako chrześcijanie spadł w ciągu kilkunastu lat z ok. 78% do około dwóch trzecich, a odsetek bezwyznaniowych wzrósł do ponad jednej czwartej populacji.

Religia jako kwestia prywatna i wybiórcza

Charakterystyczną cechą krajów rozwiniętych jest nie tylko spadek uczestnictwa w instytucjonalnych formach religii, lecz także rosnąca indywidualizacja wierzeń. Ludzie częściej deklarują, że „wierzą na swój sposób”, niekoniecznie akceptując dogmaty tradycyjnych Kościołów. Powstają rozmaite formy duchowości: od praktyk medytacyjnych, przez inspiracje religiami Wschodu, aż po ruchy związane z psychologią, ekologią czy samorozwojem.

Religia w krajach rozwiniętych coraz częściej stanowi:

prywatną sferę przekonań, rzadziej powiązaną z życiem politycznym,
element dziedzictwa kulturowego (np. święta, rytuały przejścia),
przestrzeń poszukiwań sensu i tożsamości, ale bez ścisłego podporządkowania instytucjom.

Statystycznie przekłada się to na sytuację, w której duża część mieszkańców zamożnych państw:

rzadko uczęszcza do świątyń,
rzadziej odwołuje się do Boga w codziennych decyzjach moralnych,
postrzega prawo świeckie i naukę jako podstawowe źródła norm i wyjaśnień świata.

Wyjątki i zróżnicowanie wewnętrzne

Obraz krajów rozwiniętych nie jest jednak jednolity. Stany Zjednoczone, Korea Południowa czy Izrael łączą wysoki poziom rozwoju gospodarczego z relatywnie znaczącą rolą religii w życiu publicznym. W USA konserwatywne wspólnoty ewangelikalne wciąż odgrywają istotną rolę polityczną, a w Izraelu religia żydowska i podziały między grupami wyznaniowymi mają silne przełożenie na debatę społeczną. Mimo ogólnej tendencji sekularyzacyjnej, w wielu krajach rozwiniętych występują regiony (np. wiejskie, bardziej tradycyjne) o wyższym poziomie praktyk religijnych.

Religijność w krajach rozwijających się: wysoka intensywność wiary i dynamika demograficzna

Kraje rozwijające się – szczególnie w Afryce Subsaharyjskiej, Azji Południowej i części Ameryki Łacińskiej – należą do najbardziej religijnych obszarów globu. Badania Gallup World Poll, Pew Research Center i World Values Survey wskazują, że w wielu z tych państw religia jest uznawana za bardzo ważną przez zdecydowaną większość społeczeństwa, a regularna modlitwa i uczestnictwo w nabożeństwach to codzienność dużej części populacji.

Afryka Subsaharyjska jako centrum religijnego wzrostu

Afryka jest jednym z najbardziej dynamicznych religijnie kontynentów. Prognozy demograficzne zakładają, że do połowy XXI wieku znaczna część przyrostu globalnej populacji chrześcijan i muzułmanów będzie pochodziła właśnie z tego regionu. Według danych z końca drugiej dekady XXI wieku:

w wielu państwach Afryki Zachodniej i Środkowej ponad 90% mieszkańców deklaruje silną wiarę w Boga,
odsetek osób regularnie uczęszczających do kościołów lub meczetów sięga 70–80% w niektórych krajach,
religia pełni rolę nie tylko duchową, ale i społeczną, organizując życie wspólnot lokalnych, system wsparcia, a czasem także pośrednie formy opieki społecznej.

Ważnym czynnikiem jest tu struktura demograficzna – wysoka dzietność, młode społeczeństwa, silne więzi rodzinne oraz lokalne tradycje, w których religia przenika codzienność. W wielu państwach afrykańskich szybki rozwój nurtów ewangelikalnych i zielonoświątkowych w chrześcijaństwie oraz dynamiczna ekspansja islamu sprawiają, że religia jest jednym z głównych motorów mobilizacji społecznej.

Azja Południowa i Bliski Wschód: silna rola religii w życiu publicznym

W Azji Południowej (Indie, Pakistan, Bangladesz) i na Bliskim Wschodzie religia częściej niż w Europie Zachodniej pozostaje ściśle związana z tożsamością narodową, strukturą społeczną i polityką. W Indiach hinduizm, w Pakistanie i Bangladeszu islam stanowią ważne fundamenty symboliczne państwowości, co przekłada się na silne powiązania między religią a systemem prawnym oraz edukacją.

Badania opinii publicznej wskazują, że:

w wielu państwach Bliskiego Wschodu zdecydowana większość obywateli opowiada się za ważną rolą religii w prawodawstwie,
częste są wysokie wskaźniki praktyk religijnych – codzienna modlitwa, posty, pielgrzymki,
religia wpływa na normy dotyczące rodziny, małżeństwa, roli kobiet i mężczyzn.

Jednocześnie w dużych miastach, takich jak Stambuł, Kair, Teheran czy Mumbaj, obserwuje się procesy częściowej sekularyzacji, indywidualizacji wiary i rosnące napięcia między tradycyjnymi wzorcami religijnymi a nowoczesnymi stylami życia. Dane statystyczne coraz częściej pokazują, że młodsze pokolenia, zwłaszcza wykształcone i mieszkające w miastach, wykazują nieco niższy poziom praktyk religijnych niż ich rodzice, choć nadal pozostają bardziej religijne niż rówieśnicy w krajach zachodnich.

Ameryka Łacińska: od dominacji katolicyzmu do pluralizmu wyznaniowego

Ameryka Łacińska przez długi czas kojarzona była niemal wyłącznie z katolicyzmem, lecz statystyki z ostatnich dekad pokazują gwałtowne zmiany. W wielu krajach regionu rośnie liczba protestantów – zwłaszcza wspólnot pentekostalnych – oraz osób deklarujących przynależność „bezwyznaniową”.

Badania z okolic 2018–2020 roku sugerują, że:

udział katolików w populacji licznych państw Ameryki Łacińskiej spada – z poziomów ponad 90% w XX wieku do około 50–60% w niektórych krajach,
odsetek protestantów ewangelikalnych sięga kilkunastu, a czasem około jednej czwartej społeczeństwa,
wzrost „nones” jest szybszy niż w poprzednich generacjach, choć nadal niższy niż w Europie.

Mimo tych zmian religia w Ameryce Łacińskiej pozostaje na ogół intensywnie przeżywana: poziom modlitwy, udział w nabożeństwach i znaczenie religii w debatach politycznych i społecznych (np. kwestia aborcji, praw osób LGBT, roli rodziny) są wyraźnie wyższe niż w większości krajów Europy Zachodniej.

Statystyczne różnice między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się – główne wskaźniki

Aby lepiej uchwycić kontrast między krajami rozwiniętymi i rozwijającymi się, warto przyjrzeć się kilku powtarzalnym wskaźnikom stosowanym w badaniach międzynarodowych. Najczęściej mierzy się:

odsetek osób deklarujących, że religia jest dla nich „bardzo ważna”,
częstotliwość uczestnictwa w praktykach religijnych,
odsetek osób identyfikujących się jako niereligijne lub bezwyznaniowe,
związek między religijnością a innymi zmiennymi – dochodem, poziomem edukacji, dzietnością.

Religia jako „bardzo ważna” w życiu

W badaniach takich jak Gallup World Poll czy Pew, respondenci odpowiadają na pytanie o znaczenie religii w ich życiu. Dane z końca drugiej dekady XXI wieku pokazywały, że:

w większości krajów Europy Zachodniej i Północnej odsetek osób, dla których religia jest „bardzo ważna”, często nie przekracza 20–30%, a w niektórych państwach spada nawet poniżej 15%,
w USA wskaźnik ten jest wyższy – około 40–50%, co wyróżnia ten kraj na tle innych gospodarek wysoko rozwiniętych,
w Afryce Subsaharyjskiej czy części Azji Południowej wartości te często wynoszą 80–90%.

Oznacza to, że przeciętny mieszkaniec kraju rozwijającego się z dużo większym prawdopodobieństwem uzna religię za centralny element swojego życia niż przeciętny obywatel bogatego państwa OECD.

Częstotliwość praktyk religijnych

Podobne różnice widać w przypadku udziału w nabożeństwach czy innych rytuałach. W państwach rozwiniętych, zwłaszcza w Europie, cotygodniowe uczestnictwo w praktykach religijnych jest udziałem mniejszości. W wielu gospodarkach rozwijających się regularne praktyki są normą.

Przykładowo:

w Hiszpanii, Francji, Niemczech czy Czechach odsetek osób uczęszczających do świątyń co najmniej raz w tygodniu często nie przekracza kilku–kilkunastu procent,
w Nigerii, Ghanie, Etiopii i wielu innych państwach afrykańskich cotygodniowe uczestnictwo w nabożeństwach deklaruje zdecydowana większość społeczeństwa,
w Ameryce Łacińskiej, mimo procesu sekularyzacji, regularne praktykowanie wiary nadal jest powszechne, choć coraz mniej obowiązkowe dla młodszych pokoleń.

Odsetek osób niereligijnych i „bezwyznaniowych”

Istotnym wskaźnikiem jest także udział osób, które nie identyfikują się z żadną religią. Dane z okolic 2019–2020 roku wskazywały, że:

najwyższe odsetki „nones” występują w krajach takich jak Czechy, Estonia, Chiny, Japonia, Holandia, Wielka Brytania,
w wielu zamożnych państwach Azji Wschodniej (np. Japonia, Korea Południowa) statystycznie duża część ludzi deklaruje brak formalnej przynależności religijnej, choć często uczestniczą oni w praktykach rytualnych powiązanych z tradycyjnymi religiami, takimi jak shintoizm czy buddyzm,
w większości krajów Afryki Subsaharyjskiej i w licznych państwach muzułmańskich odsetek osób oficjalnie niereligijnych pozostaje jednocyfrowy.

Na poziomie globalnym osoby niereligijne stanowią około jednej szóstej populacji świata, lecz są wyraźnie skoncentrowane w kilku rozwiniętych regionach i państwach. Ta koncentracja sprawia, że statystyczny mieszkaniec świata pozostaje raczej osobą wierzącą, mimo szybkiego wzrostu liczby niewierzących w niektórych krajach.

Religijność a rozwój społeczno‑ekonomiczny

W badaniach porównawczych regularnie pojawia się wyraźna korelacja: im wyższy poziom dochodu na mieszkańca, lepsza opieka zdrowotna, większe bezpieczeństwo socjalne i wyższy poziom edukacji, tym niższy przeciętny poziom deklarowanej religijności. To zjawisko bywa interpretowane na kilka sposobów:

zwiększone poczucie bezpieczeństwa egzystencjalnego zmniejsza potrzebę odwoływania się do religii jako źródła ochrony i nadziei,
wzrost edukacji i dostępu do wiedzy naukowej może sprzyjać postawom krytycznym wobec niektórych tradycyjnych wierzeń,
indywidualistyczne wartości społeczeństw postindustrialnych osłabiają znaczenie tradycyjnych instytucji, w tym Kościołów.

Nie jest to jednak prosty związek przyczynowy. Wiele krajów rozwijających się przechodzi etap modernizacji przy utrzymaniu wysokiej religijności, a czasem nawet jej wzmocnieniu. Paradoksalnie, w części społeczeństw szybkie zmiany gospodarcze i kulturowe prowadzą do wzrostu ruchów religijnych, które oferują poczucie stabilności i zakorzenienia.

Perspektywy przyszłości: demografia, migracje i hybrydyzacja religijna

Analiza statystyk religijnych nie jest jedynie opowieścią o teraźniejszości. Demografia, migracje i zmiany kulturowe sprawiają, że układ religijności między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się będzie ulegał dalszym przekształceniom.

Demograficzna przewaga krajów rozwijających się

Prognozy demograficzne sugerują, że większość przyrostu ludności świata do połowy XXI wieku będzie przypadać na Afrykę i część Azji, czyli regiony relatywnie bardziej religijne. Oznacza to, że globalny udział chrześcijan i muzułmanów będzie rósł liczebnie, nawet jeśli w niektórych krajach rozwiniętych poziom praktyk religijnych spadnie. Z tego powodu przyszły „środek ciężkości” chrześcijaństwa przesuwa się coraz bardziej w stronę Afryki i Ameryki Łacińskiej, a islamu – w stronę Afryki i Azji Południowej.

Jednocześnie wiele krajów wysoko rozwiniętych doświadcza starzenia się społeczeństw i niskiej dzietności. W tych warunkach nawet znaczący odsetek osób niereligijnych nie przekłada się na szybkie „zaniknięcie” religii, ale raczej na powolne przekształcanie jej form – od masowych instytucji do mniejszych wspólnot i indywidualnych poszukiwań.

Migracje i zmiana krajobrazu religijnego w krajach rozwiniętych

Globalne migracje sprawiają, że kraje rozwinięte stają się coraz bardziej pluralistyczne religijnie. Napływ mieszkańców z Afryki, Azji czy Bliskiego Wschodu powoduje wzrost obecności islamu, hinduizmu, buddyzmu oraz różnorodnych kościołów migranckich w Europie i Ameryce Północnej. Statystyki z ostatnich lat pokazują, że w niektórych europejskich metropoliach duża część praktykujących chrześcijan to właśnie migranci z krajów rozwijających się.

W wielu miastach Zachodu powstają nowe meczety, świątynie hinduskie czy ośrodki buddyjskie, a jednocześnie rośnie liczba osób deklarujących brak przynależności religijnej. To prowadzi do sytuacji, w której w tym samym społeczeństwie współistnieją:

grupy głęboko religijne, często o pochodzeniu migranckim,
osoby całkowicie niereligijne,
ludzie praktykujący religijność indywidualną, wybiórczą, hybrydową.

Statystycznie zatem kraje rozwinięte cechuje coraz większe zróżnicowanie religijne, przy jednoczesnym spadku dominacji jednego tradycyjnego wyznania.

Hybrydyzacja i prywatyzacja religii

Współczesne procesy globalizacji kulturowej sprzyjają zjawisku, które można określić jako hybrydyzację religii. Ludzie, zwłaszcza w krajach rozwiniętych, coraz częściej łączą elementy różnych tradycji: chrześcijaństwo z medytacją buddyjską, wierzenia ludowe z praktykami psychologii pozytywnej, religijność zorientowaną na przyrodę z elementami tradycjonalizmu. Choć trudno to uchwycić w klasycznych statystykach przynależności wyznaniowej, zjawisko to wpływa na sposób, w jaki religia jest przeżywana i przekazywana.

W krajach rozwijających się hybrydyzacja często ma inny charakter: łączenie chrześcijaństwa czy islamu z lokalnymi religiami tradycyjnymi, reinterpretacja obrzędów, tworzenie ruchów odnowy religijnej inspirowanych zarówno globalnymi trendami, jak i lokalnymi potrzebami. W statystykach globalnych przejawia się to w rosnącej liczbie wspólnot o charakterze zielonoświątkowym, charyzmatycznym, neopentekostalnym czy w nowych ruchach islamskich i hinduistycznych.

Obserwowane procesy sugerują, że przyszłość religii nie sprowadza się jedynie do prostego podziału na „wierzących” i „niewierzących”, ani do samej różnicy między krajami bogatymi i biednymi. Coraz większą rolę odgrywa to, jak religia jest interpretowana, jak łączy się z tożsamościami narodowymi, etnicznymi i kulturowymi, oraz jak odpowiada na wyzwania nowoczesności, takie jak zmiana klimatu, nierówności społeczne czy rozwój technologii.