Religijność w krajach o najwyższym PKB jest jednym z najbardziej fascynujących zjawisk współczesnej socjologii: w państwach, które osiągnęły wysoki poziom rozwoju gospodarczego, obserwuje się z jednej strony procesy **sekularyzacji**, a z drugiej – trwałość lub nawet odrodzenie praktyk **religijnych**. Analiza statystyk religii na świecie ujawnia złożone zależności między dobrobytem ekonomicznym, tradycją, kulturą polityczną oraz globalnymi przepływami migracyjnymi. Dane empiryczne sugerują, że nie istnieje prosta zależność typu: im wyższy **PKB**, tym niższa religijność – zamiast tego widzimy zróżnicowane modele, w których znaczenie mają m.in. historia kolonializmu, dominujące wyznania, systemy opieki społecznej oraz rola religii w kształtowaniu tożsamości narodowej. Niniejszy tekst przedstawia aktualne statystyki dotyczące największych gospodarek świata (według najnowszych danych MFW i Banku Światowego do około 2024 roku), osadza je w kontekście globalnej mozaiki wyznań oraz omawia kluczowe teorie tłumaczące przemiany religijności w warunkach wysokiego rozwoju ekonomicznego.
Globalne statystyki religijne i mapa największych gospodarek
Według szacunków ośrodków badawczych takich jak Pew Research Center, World Religion Database oraz World Christian Database, światowa populacja została w połowie lat 2020. oszacowana na około 8 miliardów ludzi. Struktura wyznaniowa, w przybliżeniu, wygląda następująco:
- Chrześcijanie – ok. 31% ludności świata (ponad 2,4 mld osób). Największe gałęzie to katolicyzm, protestantyzm i prawosławie.
- Muzułmanie – ok. 24–25% (ponad 1,9 mld osób), z przewagą sunnitów, lecz z istotną obecnością szyitów i mniejszych nurtów.
- Hinduizm – ok. 15–16% (ponad 1,2 mld), skoncentrowany głównie w Indiach i Nepalu, lecz coraz częściej obecny w diasporach.
- Buddyzm – ok. 7% (ponad 500 mln), z głównymi centrami w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej.
- Religie tradycyjne (afrykańskie, chińskie, rdzenne) – kilka procent ogółu, przy znacznych trudnościach metodologicznych w pomiarze.
- Brak identyfikacji religijnej (ateiści, agnostycy, osoby „nones”) – ok. 15–16% ogółu populacji, lecz silniej skoncentrowani w krajach zamożnych i zlaicyzowanych.
W kontekście analizy religijności w krajach o najwyższym PKB kluczowe znaczenie mają dane zarówno o deklarowanej przynależności religijnej, jak i o poziomie praktyk (uczestnictwo w nabożeństwach, modlitwa, religijność prywatna), a także wskaźniki „ważności religii w życiu” obywateli. Najnowsze zestawienia MFW i Banku Światowego wskazują, że pod względem nominalnego PKB (bez uwzględnienia parytetu siły nabywczej) czołówkę stanowią:
- Stany Zjednoczone
- Chiny
- Japonia
- Niemcy
- Indie
- Wielka Brytania
- Francja
- Włochy
- Kanada
- Korea Południowa
W przypadku PKB w ujęciu parytetu siły nabywczej do czołówki dołączają również m.in. Indonezja, Brazylia, Rosja, a pozycje Indii i Chin jeszcze bardziej zyskują na znaczeniu. Te gospodarki stanowią laboratorium różnych modeli relacji między rozwojem ekonomicznym a religijnością: od wysokiej sekularyzacji w niektórych krajach Europy Zachodniej, po dynamicznie religijne społeczeństwa Azji Południowej.
Istotne jest rozróżnienie między:
- Przynależnością formalną (członkostwo w Kościołach, udział w spisach powszechnych),
- Tożsamością kulturową (religia jako element tradycji narodowej),
- Praktykami codziennymi (modlitwa, święta, uczestnictwo w liturgii lub rytuałach),
- Wartościami (moralność, przekonania o sensie życia, roli transcendencji).
Wysoki PKB nie prowadzi automatycznie do zaniku religii, ale często modyfikuje jej formy: od instytucjonalnej ku bardziej indywidualnej, od obowiązku społecznego ku wyborowi jednostkowemu lub postawom synkretycznym.
Religijność w największych gospodarkach świata: profile krajowe
Stany Zjednoczone – zamożne społeczeństwo o wysokiej religijności
Stany Zjednoczone są klasycznym przykładem kraju o bardzo wysokim **PKB** per capita, rozwiniętym systemie kapitalistycznym i zarazem stosunkowo wysokim poziomie religijności w porównaniu z innymi demokracjami uprzemysłowionymi. Według badań Pew Research Center jeszcze w drugiej dekadzie XXI wieku około 70% mieszkańców deklarowało się jako chrześcijanie (głównie protestanci i katolicy). W kolejnych latach udział ten spadł w okolice 63–65%, przy równoczesnym wzroście grupy „nones” – obecnie przekraczającej 25–28% populacji.
Charakterystyczne cechy amerykańskiej religijności to:
- Wysoki poziom pluralizmu religijnego i konkurencji między denominacjami.
- Silna rola religii w debatach publicznych, mimo konstytucyjnej zasady rozdziału Kościoła od państwa.
- Duża częstotliwość praktyk w porównaniu z Europą Zachodnią – regularne uczestnictwo w nabożeństwach deklaruje istotny odsetek społeczeństwa, choć trend jest spadkowy.
- Rosnący odsetek osób młodych deklarujących brak identyfikacji religijnej, przy jednoczesnym trwaniu silnych wspólnot ewangelikalnych w regionach konserwatywnych.
USA są zatem przykładem „wyjątku amerykańskiego”: kraju rozwiniętego, w którym nowoczesność gospodarcza nie przełożyła się na tak głęboki spadek religijności, jaki obserwuje się np. w Niemczech czy Francji.
Chiny – między tradycją, ateizmem państwowym a odrodzeniem religii
Chiny, będące jedną z największych gospodarek świata, stanowią przypadek szczególny. Oficjalnie państwo ma charakter świecki, a w ideologii partii komunistycznej obecne są odniesienia do tradycji ateizmu państwowego. Jednocześnie rzeczywistość religijna jest niezwykle złożona. Badania wskazują, że:
- Formalnie zarejestrowane wspólnoty religijne to m.in. buddyści, taoistyczni, muzułmanie, katolicy i protestanci.
- Wiele osób praktykuje formy religijności ludowej, łączącej elementy konfucjanizmu, taoizmu, kultu przodków i lokalnych bóstw.
- Znaczna część społeczeństwa deklaruje się jako „bezwyznaniowa”, choć nie musi to oznaczać braku wierzeń metafizycznych.
Szacunki dotyczące liczby wierzących w Chinach różnią się znacząco w zależności od przyjętej metodologii: mówi się o setkach milionów buddystów, około 20–30 mln chrześcijan oficjalnie, z możliwością istnienia jeszcze większej liczby chrześcijan działających w nieformalnych wspólnotach domowych. Mimo imponującego wzrostu PKB per capita od lat 90. XX wieku, nie doszło do prostego zaniku religii; przeciwnie, można mówić o częściowym odrodzeniu zainteresowania praktykami duchowymi, choć pod silną kontrolą państwa.
Japonia – gospodarka wysoko rozwinięta i religijność rytualna
Japonia jest jednym z najbardziej zamożnych krajów świata, a równocześnie często wskazywana bywa jako przykład społeczeństwa zlaicyzowanego, przynajmniej w sensie deklaratywnym. Oficjalne statystyki podają wysokie liczby osób przypisanych do buddyzmu i shintō, lecz w badaniach socjologicznych wiele jednostek określa się jako „niereligijne”.
Kluczowe jest tu rozróżnienie między wiarą doktrynalną a religijnością rytualną i kulturową. Znaczna część Japończyków uczestniczy w rytuałach świątynnych (np. podczas Nowego Roku), odwiedza sanktuaria, pielęgnuje obyczaje związane z cyklem życia (narodziny, ślub, pogrzeb) w kontekście shintō lub buddyjskim, lecz jednocześnie deklaruje niewielkie zainteresowanie „dogmatami”. Wysoki poziom modernizacji, rozwinięty system opieki społecznej i silna kultura pracy przyczyniają się do tego, że religia bywa bardziej sferą tradycji niż przedmiotem głębokiej wiary w zachodnim rozumieniu tego pojęcia.
Niemcy, Francja, Wielka Brytania – sekularyzacja w sercu Europy
Największe gospodarki Europy Zachodniej, takie jak Niemcy, Francja czy Wielka Brytania, są przykładami krajów o wysokim PKB i zaawansowanej sekularyzacji, przynajmniej w części społeczeństwa. Dane z ostatnich lat wskazują na:
- Spadek liczby członków głównych Kościołów (katolickiego i protestanckiego w Niemczech, anglikańskiego i innych w Wielkiej Brytanii, katolickiego we Francji).
- Wzrost odsetka osób deklarujących brak przynależności religijnej – w niektórych badaniach sięgający lub przekraczający 40–50% dorosłej populacji.
- Silny wpływ migracji na strukturę wyznaniową: znaczny udział muzułmanów (głównie pochodzenia tureckiego, północnoafrykańskiego, bliskowschodniego), a także mniejszych wspólnot chrześcijańskich i religii azjatyckich.
W Niemczech system podatku kościelnego sprawia, że część obywateli formalnie występuje z Kościołów, aby uniknąć opłat, co przekłada się na statystyki, ale nie zawsze jest jednoznacznym wskaźnikiem całkowitej utraty wiary. We Francji tradycja laickości państwa (laïcité) silnie ogranicza obecność religii w przestrzeni publicznej, co również sprzyja postrzeganiu wiary jako sprawy prywatnej. Z kolei w Wielkiej Brytanii, mimo istnienia Kościoła Anglii jako Kościoła państwowego, uczestnictwo w nabożeństwach regularnie maleje.
Indie – dynamiczny wzrost gospodarczy i utrwalona religijność
Indie to jeden z najciekawszych przypadków: kraj szybko rosnący gospodarczo, wchodzący do światowej czołówki pod względem PKB, a zarazem głęboko religijny. Około 79–80% społeczeństwa deklaruje się jako hinduiści, około 14% jako muzułmanie, a mniejsze grupy stanowią chrześcijanie, sikhowie, buddyści, dżiniści i inni.
Religia przenika wiele sfer życia publicznego i prywatnego: od polityki, przez edukację, po kulturę masową. Wzrost zamożności nie prowadzi – przynajmniej na razie – do wyraźnego spadku religijności, choć można dostrzec procesy modernizacyjne w dużych miastach, a także pojawianie się nowych form duchowości miejskiej klasy średniej. Jednocześnie religia staje się narzędziem mobilizacji politycznej, co widoczne jest w rosnącym znaczeniu partii odwołujących się do hinduistycznej tożsamości narodowej.
Korea Południowa – gospodarczy skok i zróżnicowana scena religijna
Korea Południowa, której PKB per capita w ciągu kilku dekad wzrósł kilkukrotnie, jest przykładem kraju o szybko zmieniającej się strukturze wyznaniowej. Około połowa społeczeństwa deklaruje brak formalnej przynależności religijnej, zaś pozostała część dzieli się między chrześcijaństwo (głównie protestanckie Kościoły ewangelikalne i katolicyzm) oraz buddyzm. Wysoki poziom edukacji, intensywny tryb życia miejskiego i kultura pracy sprzyjają pewnemu „schłodzeniu” tradycyjnych praktyk, ale jednocześnie widoczny jest rozwój nowych ruchów religijnych oraz silne zaangażowanie w niektórych wspólnotach protestanckich.
Kanada i Włochy – między tradycją a nowymi trendami
Kanada, podobnie jak inne kraje zachodnie, doświadcza szybkiego wzrostu odsetka osób bez przynależności religijnej, szczególnie w dużych miastach. Jednocześnie imigracja powoduje, że rosną wspólnoty muzułmańskie, hinduistyczne, sikhijskie i buddyjskie. Historycznie silna pozycja katolicyzmu (szczególnie w Quebecu) ulega wyraźnemu osłabieniu.
Włochy, jako kraj o głębokiej tradycji katolickiej, przechodzą stopniową transformację: uczestnictwo w niedzielnych mszach maleje, a rośnie liczba osób deklarujących luźny związek z Kościołem. Mimo to symboliczny wpływ katolicyzmu na kulturę i życie publiczne pozostaje duży; Stolica Apostolska i Watykan nadal odgrywają rolę w debatach globalnych. Imigracja z krajów muzułmańskich i prawosławnych wprowadza dodatkowe zróżnicowanie wyznaniowe.
Teorie, trendy i przyszłość religijności w krajach o najwyższym PKB
Hipoteza sekularyzacji i jej krytyka
Klasyczna hipoteza sekularyzacji, rozwijana od XIX wieku, zakładała, że wraz z rozwojem nauki, techniki i gospodarki religia będzie tracić swoje znaczenie. W wielu krajach Europy Zachodniej i w części społeczeństw wysoko rozwiniętych prognoza ta wydaje się w dużej mierze spełniona: spada uczestnictwo w praktykach, zmniejsza się odsetek osób wierzących w tradycyjnym sensie, a instytucje religijne tracą wpływ na prawo i politykę.
Jednak globalne dane pokazują inny obraz. W skali świata liczba osób identyfikujących się z jakąś religią nie maleje, a w niektórych przypadkach rośnie, m.in. ze względu na przyrost naturalny w regionach o wysokiej religijności (Afryka Subsaharyjska, część Azji). Ponadto obserwuje się:
- Religijną dyferencjację – współistnienie różnych poziomów i form religijności w ramach tego samego społeczeństwa.
- Przemianę form religii – od masowych Kościołów ku mniejszym wspólnotom, ruchom charyzmatycznym, duchowości „new age”.
- Religijność prywatną – spadek uczestnictwa instytucjonalnego nie zawsze oznacza zanik wiary w sens czy transcendencję.
Kraje o najwyższym PKB nierzadko stają się przestrzenią najbardziej zaawansowanych procesów sekularyzacyjnych, ale jednocześnie miejscem rodzenia się nowych form duchowości, często indywidualistycznych i mniej związanych z tradycyjnymi wyznaniami.
Bezpieczeństwo socjalne, nierówności i rola religii
Część badań sugeruje, że kluczowym czynnikiem nie jest sam poziom PKB, lecz stopień bezpieczeństwa egzystencjalnego. W krajach, gdzie istnieją rozbudowane systemy zabezpieczeń społecznych, niskie poziomy przestępczości i stosunkowo stabilne warunki życia, religia w mniejszym stopniu pełni funkcję „bezpiecznika” psychologicznego i społecznego. Z kolei tam, gdzie nierówności są wysokie, systemy zabezpieczeń słabsze, a niepewność większa, religia może pełnić silniejszą rolę integrującą i dającą poczucie sensu.
Na tym tle można porównać na przykład Skandynawię (wysoki poziom bezpieczeństwa społecznego, wysoka sekularyzacja) z niektórymi regionami Stanów Zjednoczonych (wyższe nierówności, silniejsze wspólnoty religijne) czy z częścią krajów azjatyckich, gdzie religia wspiera tradycyjne struktury rodzinne i lokalne sieci wsparcia.
Migracje, globalizacja i przemiany krajobrazu wyznaniowego
Najbogatsze gospodarki świata są zazwyczaj także najważniejszymi krajami docelowymi migracji. Oznacza to, że religijność tych państw coraz częściej odzwierciedla globalne przepływy ludności. Przykłady:
- Wzrost liczby muzułmanów w Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii, Kanadzie czy Stanach Zjednoczonych.
- Obecność dużych diaspor hinduskich, sikhijskich i buddyjskich w Ameryce Północnej i Europie Zachodniej.
- Rosnąca widoczność prawosławia w krajach przyjmujących migrantów z Europy Wschodniej.
Globalizacja sprzyja również przenikaniu idei duchowych, niezależnie od formalnej przynależności wyznaniowej: popularność jogi, medytacji, praktyk mindfulness czy różnych form duchowości inspirowanych religiami Azji jest coraz większa także wśród osób deklarujących się jako „bezwyznaniowe”. Religię można więc analizować nie tylko jako zinstytucjonalizowany system wierzeń, ale jako szerokie spektrum praktyk i doświadczeń duchowych.
Prognozy demograficzne i przyszły układ sił religijnych
Według długoterminowych prognoz demograficznych, zwłaszcza tych opracowywanych przez Pew Research Center, w perspektywie kilkudziesięciu lat można oczekiwać:
- Wzrostu liczby muzułmanów w skali globalnej, głównie ze względu na wyższy przyrost naturalny w krajach o większości islamskiej.
- Utrzymania liczby chrześcijan na wysokim poziomie, przy przesunięciu środka ciężkości z Europy ku Afryce i Ameryce Łacińskiej.
- Stosunkowego wzrostu udziału osób „bezwyznaniowych” w krajach o najwyższym PKB, ale niekoniecznie w skali całego świata.
- Dalszego rozwoju hinduizmu i buddyzmu, zwłaszcza w kontekście wzrostu populacji Indii i wpływu kulturowego Azji.
Dla krajów o najwyższym PKB oznacza to dalszą pluralizację sceny religijnej, potencjalne napięcia kulturowe, ale też nowe formy współistnienia i dialogu między religiami. Można przypuszczać, że rola tradycyjnych Kościołów narodowych będzie maleć, zaś znaczenie zyskają mniejsze wspólnoty diaspor, ruchy transnarodowe i religijność pozainstytucjonalna.
Religia, wartości i polityka w bogatych społeczeństwach
Wysoki poziom rozwoju gospodarczego wpływa również na to, w jaki sposób religia przenika sferę wartości i polityki. W wielu krajach zachodnich debaty etyczne dotyczące takich zagadnień jak małżeństwa jednopłciowe, aborcja, eutanazja czy inżynieria genetyczna rozgrywają się na styku argumentów religijnych i świeckich. W państwach o wysokim PKB głos instytucji religijnych bywa jednym z wielu w pluralistycznej przestrzeni debaty publicznej.
Z drugiej strony w części szybko rosnących gospodarek (Indie, niektóre państwa Bliskiego Wschodu, krajów azjatyckich) religia i nacjonalizm często splatają się, tworząc nowe formy politycznej mobilizacji. W takich kontekstach wysoki wzrost gospodarczy może współistnieć z umacnianiem się religijnej tożsamości zbiorowej, a nawet z rosnącą presją na mniejszości wyznaniowe.
Religijność w krajach o najwyższym PKB jest więc procesem dynamicznym, w którym przeplatają się tendencje sekularyzacyjne, odrodzenia i transformacji. Dane statystyczne dają niezbędne ramy dla analizy, ale dopiero w połączeniu z analizą historyczną, kulturową i polityczną pozwalają uchwycić pełen obraz przemian zachodzących w globalnym krajobrazie religijnym.
