Religie kształtują systemy wartości, normy społeczne, prawo oraz codzienne zachowania setek milionów ludzi. Na mapie religijnej świata szczególne miejsce zajmują kraje o większości muzułmańskiej, rozciągające się od Atlantyku po Pacyfik. Choć łączy je wspólne odniesienie do islamu, praktyki religijne, intensywność uczestnictwa w życiu wspólnotowym, rola duchowieństwa i relacje między religią a państwem różnią się znacząco. Te różnice stają się lepiej zrozumiałe, jeśli osadzi się je w kontekście globalnych statystyk religijnych: dynamiki wzrostu populacji, urbanizacji, migracji oraz przemian kulturowych. Artykuł ten przedstawia porównanie wybranych praktyk religijnych w świecie islamu, analizując je na tle najnowszych dostępnych danych dotyczących religii na świecie.
Globalny krajobraz religijny i miejsce islamu w statystykach
Religijny krajobraz globu jest silnie zróżnicowany, lecz badania socjologiczne i demograficzne wskazują, że większość ludzkości deklaruje przynależność do jakiejś tradycji religijnej. Według szacunków ośrodków badawczych takich jak Pew Research Center, do których ostatni szeroko cytowany zestaw danych pochodzi z okresu około 2020–2022, około 84–85% ludności świata identyfikuje się z którąś z głównych religii. Pozostała część to osoby bez formalnej przynależności religijnej – ateiści, agnostycy, osoby deklarujące się jako „duchowe, lecz niereligijne” lub odrzucające kategoryzację.
Najliczniejsze wspólnoty religijne na świecie kształtują się następująco (wartości zaokrąglone, oparte na szacunkach ok. 2020–2022):
- chrześcijaństwo – ok. 2,3–2,4 mld wyznawców (ok. 31% populacji świata),
- islam – ok. 1,9–2,0 mld wyznawców (ok. 24–25%),
- hinduizm – ok. 1,2 mld (ok. 15%),
- buddyzm – ok. 500 mln (ok. 6%),
- religie ludowe i tradycyjne – kilkaset milionów wyznawców,
- brak przynależności religijnej – ok. 1,1–1,2 mld (ok. 15–16%).
Islam jest więc drugą co do liczebności religią świata, a prognozy demograficzne sprzed połowy lat 20. XXI wieku wskazywały, że przy utrzymaniu dotychczasowych trendów może on pod koniec XXI wieku zbliżyć się liczebnie do chrześcijaństwa, a w niektórych scenariuszach nawet je przegonić. Odpowiada za to m.in. wysoki współczynnik dzietności w części krajów muzułmańskich, niższa średnia wieku ich populacji oraz rozległe sieci migracyjne.
Szczególne znaczenie ma pojęcie ummah – wspólnoty wszystkich muzułmanów, przekraczającej granice narodowe. W statystykach widać jednak, że ta wspólnota jest zróżnicowana wewnętrznie. Około 85–90% muzułmanów to sunnici, natomiast 10–15% to szyici (dokładne odsetki zależą od kraju i przyjętej metodologii). W obrębie obu nurtów istnieją kolejne ważne nurty myśli religijnej, szkoły prawa (m.in. hanaficka, malikicka, szafi’icka, hanbalicka w sunnizmie; dżafarycka w szyizmie) i ruchy odnowy religijnej. Wszystko to wpływa na praktyki religijne i sposób ich przeżywania.
Rozkład geograficzny islamu wygląda następująco: największe skupiska ludności muzułmańskiej znajdują się w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej (Indonezja, Pakistan, Indie, Bangladesz), w regionie Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, a także w Afryce Subsaharyjskiej. Coraz ważniejszą rolę odgrywają także mniejszości muzułmańskie w Europie Zachodniej, Ameryce Północnej i Australii, które – choć liczebnie mniejsze – wnoszą do krajów zamieszkania wyraziste praktyki religijne i nowe debaty społeczne.
Zróżnicowanie praktyk religijnych w krajach muzułmańskich
Choć filary islamu – wyznanie wiary (szahada), modlitwa (salat), jałmużna (zakat), post w miesiącu ramadan i pielgrzymka do Mekki (hadżdż) – pozostają wspólne, ich praktykowanie różni się zależnie od regionu, historii i struktury społecznej. Istotne są także przepisy prawa państwowego oraz stopień sekularyzacji. Porównując praktyki religijne, należy pamiętać, że nawet w jednym kraju mogą istnieć równolegle obszary o bardzo wysokiej religijności oraz środowiska mocno zlaicyzowane.
Modlitwa i uczestnictwo w życiu wspólnotowym
Statystyczne badania nad pobożnością praktyczną w świecie islamu często koncentrują się na częstotliwości modlitwy oraz uczestnictwa w piątkowych modlitwach wspólnotowych (dżuma). Dane pochodzące z różnych fal badań, m.in. Gallupa, Arab Barometer czy Pew Research Center, pokazują znaczne różnice między krajami.
W wielu krajach Bliskiego Wschodu odsetek osób deklarujących, że modlą się codziennie lub niemal codziennie, należy do najwyższych na świecie. W niektórych państwach Zatoki Perskiej, jak Arabia Saudyjska czy Katar, samo otoczenie instytucjonalne – liczne meczety, słyszalne wezwania do modlitwy, regulacje dotyczące godzin pracy w piątki – sprzyja wysokiej widoczności praktyk religijnych w przestrzeni publicznej. Jednocześnie jednak badacze zwracają uwagę, że deklarowane uczestnictwo w modlitwach może być zawyżone przez presję społeczną i normy oczekujące od mężczyzn obecności w meczecie.
W krajach o tradycji państwa świeckiego, jak Turcja, praktyki religijne często rozkładają się nierównomiernie między obszarami wiejskimi i miejskimi. W dużych metropoliach, wśród młodszych i lepiej wykształconych mieszkańców, widoczna jest większa indywidualizacja wiary: część osób modli się w domu, inne przywiązują wagę do etycznego wymiaru religii, nie zaś do regularnego uczestnictwa w praktykach rytualnych. Jednocześnie przez ostatnie dwie dekady, wraz ze wzmocnieniem partii i ruchów odwołujących się do religii, w Turcji zanotowano wzrost widoczności symboli religijnych (np. chust w przestrzeni publicznej) i silniejsze powiązanie religijności z tożsamością narodową.
Szczególną uwagę zwraca się na region Afryki Subsaharyjskiej, gdzie islam współistnieje z chrześcijaństwem i religiami tradycyjnymi. W krajach takich jak Nigeria, Senegal czy Mali intensywność praktyk religijnych jest wysoka zarówno wśród muzułmanów, jak i chrześcijan, co rodzi swoistą „konkurencyjność” religijną: wspólnoty starają się przyciągać wiernych poprzez rozwiniętą działalność charytatywną, edukacyjną i kulturową. W efekcie praktyki modlitewne często łączą klasyczne formy islamskie z elementami lokalnej duchowości, np. kultem świętych, pielgrzymkami do lokalnych sanktuariów sufickich czy obecnością muzyki i tańca w kontekstach religijnych.
Ramadan, post i religijność rytualna
Jednym z najbardziej mierzalnych przejawów praktyk religijnych w krajach muzułmańskich jest przestrzeganie postu w miesiącu ramadan. W wielu badaniach poziom deklaracji dotyczących przestrzegania postu przekracza 90% w licznych państwach arabskich. Post jest tu nie tylko obowiązkiem religijnym, ale także praktyką tożsamościową i społeczną – nawet osoby słabiej zaangażowane religijnie często podejmują się postu jako gestu solidarności z rodziną i otoczeniem.
W Maroku czy Egipcie obserwuje się niemal całkowitą zmianę rytmu życia w czasie ramadanu: instytucje państwowe i prywatne skracają godziny pracy, ulice pustoszeją w porze wieczornej modlitwy i iftaru (posiłku kończącego dzienny post), a przestrzeń publiczna jest nasycona religijną symboliką. Statystyczne dane pokazują tam wysoki odsetek osób, które przestrzegają postu w całości lub niemal w całości, a także wzrost częstotliwości praktyk dodatkowych, jak lektura Koranu czy udział w modlitwie tarawih.
Z kolei w niektórych krajach z silnym nurtem sekularyzacji i urbanizacji – jak część miast w Turcji czy w krajach Azji Centralnej – pojawia się coraz więcej osób, które postu nie przestrzegają lub przestrzegają go w ograniczonym zakresie. Często jednak zachowują one dyskrecję, np. powstrzymując się od jedzenia w miejscach publicznych w ciągu dnia, zwłaszcza w bardziej konserwatywnych dzielnicach. Statystyki dotyczące nieprzestrzegania postu są trudne do dokładnego oszacowania, gdyż wiele osób obawia się otwartych deklaracji w tym zakresie.
Ciekawy jest także przypadek Indonezji – największego kraju muzułmańskiego na świecie pod względem liczby mieszkańców. Mimo dużej różnorodności etnicznej i religijnej, w Indonezji zachowanie postu podczas ramadanu ma również wysoki poziom społecznego oczekiwania. Jednocześnie wiele badań jakościowych wskazuje na rosnące zróżnicowanie w interpretacji norm religijnych wśród młodzieży, które może w przyszłości przełożyć się na większą elastyczność praktyk.
Hadżdż, umra i mobilność religijna
Pielgrzymka do Mekki stanowi jedno z najbardziej spektakularnych i statystycznie monitorowanych wydarzeń religijnych na świecie. Każdego roku władze Arabii Saudyjskiej publikują dane dotyczące liczby pielgrzymów przybywających na hadżdż, a także na umra – mniejszą pielgrzymkę możliwą do odbycia w ciągu całego roku.
W latach poprzedzających pandemię COVID-19 liczba pielgrzymów podczas sezonu hadżdżowego sięgała 2–3 mln osób rocznie, przy czym władze saudyjskie wprowadzały limity wiz w trosce o bezpieczeństwo i infrastrukturę. Pandemia radykalnie zredukowała te liczby – w 2020 r. pielgrzymkę ograniczono do niewielkiej liczby mieszkańców Arabii Saudyjskiej. W kolejnych latach stopniowo przywracano większą skalę uczestnictwa. Statystyki z pierwszej połowy dekady lat 20. XXI wieku pokazują powrót do poziomów sprzed pandemii, choć dynamika bywa nierównomierna w zależności od ograniczeń sanitarnych i logistycznych.
Liczebność pielgrzymów z poszczególnych krajów zależy od wielkości populacji muzułmańskiej, zasobności finansowej społeczeństwa, a także przydziału oficjalnych kwot przez Arabię Saudyjską. Największe grupy przybywają z Indonezji, Pakistanu, Indii, Bangladeszu, Egiptu i Turcji. W wielu z tych krajów istnieją długie listy oczekujących na możliwość odbycia hadżdżu, czasem liczące nawet kilkanaście lat. Pielgrzymka jest więc nie tylko doświadczeniem duchowym, ale również ważnym elementem mobilności społecznej i ekonomicznej – rodziny często odkładają na nią środki przez wiele lat, a powrót z tytułem hadżi wiąże się nierzadko z prestiżem społecznym.
Dane dotyczące umry (pielgrzymki nieobowiązkowej, wykonywanej dobrowolnie) wskazują na rosnące znaczenie religijnej turystyki. Rozwój tanich linii lotniczych, pakietów pielgrzymkowych oraz ułatwień wizowych sprawia, że coraz więcej muzułmanów z klasy średniej może pozwolić sobie na wielokrotne odwiedziny Mekki i Medyny. To zjawisko wzmacnia także gospodarkę krajów muzułmańskich uczestniczących w obsłudze pielgrzymów (linie lotnicze, biura podróży, sektor usług).
Zakat i praktyki charytatywne
Trzecim filarem islamu, często analizowanym w perspektywie statystycznej, jest zakat – obowiązkowa jałmużna na rzecz potrzebujących, liczona jako określony procent zgromadzonego majątku. W wielu krajach muzułmańskich zakat ma charakter dobrowolny, organizowany przez meczety, organizacje charytatywne i fundacje. W innych – jak Pakistan, Malezja czy częściowo Arabia Saudyjska – wprowadzono formalne mechanizmy poboru zakatu, zbliżone do systemu podatkowego.
Statystyki finansowe dotyczące zakatu są trudne do zebrania w skali globalnej, lecz różne szacunki – oparte m.in. na danych Banku Światowego, raportach rządowych i organizacji islamskich – wskazują, że łączna kwota zasobów aktywowanych przez zakat na świecie może sięgać setek miliardów dolarów rocznie. Jednocześnie wiele z tych środków przepływa w nieformalnych sieciach rodzinnych i lokalnych, co utrudnia ich pełne ujęcie w oficjalnych statystykach.
Praktyka zakatu jest szczególnie widoczna w miesiącu ramadan, kiedy wierni częściej przekazują darowizny. W krajach o rozwiniętych systemach bankowych i cyfrowych obserwuje się rosnące znaczenie płatności elektronicznych – platform internetowych, przelewów mobilnych, specjalnych aplikacji. Wprowadza to nową jakość do tradycyjnej praktyki: z jednej strony ułatwia kontrolę nad przepływem środków i umożliwia większą przejrzystość, z drugiej – budzi pytania o relację między religijnym obowiązkiem a komercjalizacją usług bankowych.
Religijność a zmiany społeczne i demograficzne w świecie islamu
Statystyki religijne w krajach muzułmańskich nie są statyczne. Podlegają wpływom urbanizacji, migracji, globalizacji komunikacji cyfrowej oraz lokalnych kryzysów politycznych i ekonomicznych. Aby zrozumieć zmiany w praktykach religijnych, należy je więc powiązać z szerszym kontekstem społecznym i demograficznym.
Demografia, młode populacje i dynamika wzrostu
Wielu demografów wskazuje, że jednym z kluczowych czynników rozwoju islamu jako religii jest profil wiekowy populacji w krajach muzułmańskich. W przeciwieństwie do starzejących się społeczeństw Europy czy części Azji Wschodniej, wiele państw o większości muzułmańskiej ma bardzo młodą strukturę demograficzną. Średni wiek bywa tam niższy niż 25 lat, a współczynniki dzietności – choć spadają – nadal są często powyżej poziomu zastępowalności pokoleń.
Z punktu widzenia praktyk religijnych młode społeczeństwa oznaczają zarówno potencjał odnowy, jak i pola napięć. Młodzi muzułmanie częściej korzystają z mediów społecznościowych, platform edukacyjnych online i przekazów religijnych spoza własnego kraju. Powstaje globalny rynek kaznodziejów, uczonych religijnych i influencerów, którzy kształtują wyobrażenia o „prawidłowej” praktyce islamu. W statystykach czasu spędzanego online kraje muzułmańskie w Azji Południowo-Wschodniej i na Bliskim Wschodzie należą często do światowej czołówki, co wpływa na sposób, w jaki młode pokolenia poznają i reinterpretują swoją religię.
Jednocześnie wysoki odsetek młodych ludzi bez stabilnej pracy i perspektyw ekonomicznych może wzmacniać ruchy religijne oferujące wyraźne normy, wspólnotowość i sens. Badania terenowe w krajach takich jak Egipt, Tunezja czy Pakistan wskazują, że dla części młodych islam staje się formą symbolicznego protestu przeciwko korupcji, nierównościom i elitom politycznym. W innych sytuacjach obserwuje się jednak proces odwrotny: frustracja prowadzi do dystansowania się od instytucjonalnych form religijności i szukania bardziej prywatnych, indywidualnych ścieżek duchowych.
Urbanizacja i zróżnicowanie form religijności
Globalne dane demograficzne pokazują, że coraz większy odsetek ludności krajów muzułmańskich mieszka w miastach. Megamiasta takie jak Kair, Stambuł, Karaczi, Dżakarta, Teheran czy Lagos skupiają dziesiątki milionów mieszkańców i sprzyjają powstawaniu nowych form religijności. W przestrzeni miejskiej dochodzi do intensywnego kontaktu różnych nurtów islamu, tradycji lokalnych, a także innych religii – co prowadzi do pluralizacji praktyk.
W wielkich metropoliach łatwiej znaleźć zarówno bardzo konserwatywne meczety, jak i wspólnoty angażujące się w dialog międzyreligijny, działania społeczne czy edukację. Dane sondażowe z wielu miast muzułmańskich wskazują, że w warunkach urbanizacji rośnie znaczenie religijności „wybiórczej”: osoby deklarują się jako wierzące, lecz selektywnie podchodzą do norm, np. przestrzegają postu, ale rzadko uczestniczą w modlitwach w meczecie; przywiązują wagę do wartości rodzinnych, ale kwestionują niektóre tradycyjne role płciowe.
Urbanizacja wpływa także na formy widoczności religii w przestrzeni publicznej. W wielu miastach powstają nowoczesne meczety o imponującej architekturze, centra islamskie, szkoły i uniwersytety religijne. Jednocześnie pojawiają się napięcia związane z używaniem głośników do wezwania na modlitwę, ubiorem religijnym w miejscach pracy czy dostępem do przestrzeni dla modlitwy w biurach i na uczelniach. Statystyki dotyczące sporów sądowych i regulacji prawnych w tych dziedzinach pokazują, że religia staje się coraz częściej przedmiotem debaty obywatelskiej, a nie tylko domeną duchownych.
Migracje, diaspory i przemiany praktyk
Migracje międzynarodowe zmieniają mapę religijną świata. W ostatnich dekadach liczne społeczności muzułmańskie osiedliły się w Europie Zachodniej, Ameryce Północnej i Australii. Statystyki z początku lat 20. XXI wieku wskazują, że w wielu krajach europejskich muzułmanie stanowią od kilku do kilkunastu procent populacji – przy czym największe skupiska znajdują się we Francji, Niemczech, Wielkiej Brytanii, Holandii, Szwecji, Belgii i Austrii.
Praktyki religijne w diasporach muzułmańskich są wypadkową tradycji kraju pochodzenia i realiów społeczeństwa przyjmującego. W niektórych badaniach zauważono, że część migrantów deklaruje większą religijność po osiedleniu się w kraju zachodnim niż w ojczyźnie, traktując islam jako źródło tożsamości w obcym otoczeniu. Tworzą się organizacje religijne, meczety, szkoły weekendowe, które pomagają zachować język, kulturę i system wartości. Z kolei kolejne pokolenia – urodzone już w diasporze – często łączą elementy dziedziczonej tradycji z wartościami liberalnymi, pluralizmem i naciskiem na indywidualne wybory.
Statystyki uczestnictwa w życiu religijnym wśród muzułmanów w Europie pokazują zróżnicowane tendencje. W niektórych krajach, jak Wielka Brytania, odsetek muzułmanów uczęszczających do meczetu co najmniej raz w tygodniu potrafi być wyższy niż w kraju pochodzenia rodziców. W innych, np. w Niemczech, obserwuje się wyraźne różnice między pokoleniem migrantów a ich dziećmi – młodsi częściej odchodzą od praktyk regularnych, choć nadal pozytywnie oceniają rolę religii w życiu rodzinnym i moralnym.
Migracje wewnątrz świata muzułmańskiego – np. praca zarobkowa w krajach Zatoki czy migracje z obszarów wiejskich do miast – także wpływają na praktyki religijne. Pracownicy migrujący z Azji Południowej do Arabii Saudyjskiej czy Zjednoczonych Emiratów Arabskich wchodzą w kontakt z innymi stylami pobożności, co może prowadzić zarówno do zaostrzenia, jak i do złagodzenia norm, w zależności od indywidualnej sytuacji i doświadczeń.
Religia, państwo i prawo: od teokracji po sekularyzm
Znaczący wpływ na praktyki religijne w krajach muzułmańskich ma relacja między religią a państwem. W niektórych krajach islam jest konstytucyjnie określony jako religia państwowa, a część prawa cywilnego i karnego opiera się na interpretacjach szariatu. W innych państwo formalnie deklaruje świeckość, choć religia zachowuje uprzywilejowaną pozycję kulturową.
Przykładowo, Iran funkcjonuje jako republika islamska z systemem rządów, w którym kluczową rolę odgrywają duchowni szyiccy. Prawo rodzinne, kwestie małżeństwa, dziedziczenia i moralności publicznej silnie odwołują się do interpretacji religijnych. Statystyki dotyczące uczestnictwa w wydarzeniach religijnych, takich jak obchody Aszury (wspomnienie męczeństwa Husajna), pokazują ogromną mobilizację społeczną, choć niezależne badania wskazują zarazem na rosnącą liczbę osób prywatnie kwestionujących część norm lub dystansujących się od oficjalnej ideologii religijno-politycznej.
Inny model reprezentuje Arabia Saudyjska, gdzie do niedawna kluczową rolę w życiu publicznym odgrywała konserwatywna interpretacja sunnizmu wahhabickiego, a policja religijna miała szerokie uprawnienia w nadzorowaniu przestrzegania norm w przestrzeni publicznej. Reforma państwa w ostatnich latach osłabiła niektóre instytucje religijnej kontroli społecznej (np. ograniczając uprawnienia policji religijnej i liberalizując część przepisów dotyczących rozrywki i obecności kobiet w życiu publicznym), lecz islam nadal pozostaje podstawowym punktem odniesienia dla porządku prawnego i moralnego. Statystyki udziału kobiet w rynku pracy, edukacji i przestrzeni publicznej uległy wyraźnym zmianom, co ma również wpływ na sposoby praktykowania religii przez kobiety.
Na przeciwległym biegunie umieścić można kraje takie jak Albania czy Kazachstan, gdzie konstytucyjny sekularyzm współistnieje z większościową ludnością muzułmańską. Państwo stara się kontrolować działalność organizacji religijnych, a praktyki islamu są często wplecione w tradycję narodową, ale niekoniecznie wiążą się z rygorystycznym przestrzeganiem norm codziennych. Badania wskazują w takich krajach na znaczną liczbę osób identyfikujących się kulturowo jako muzułmanie przy relatywnie niskiej częstości praktyk – co odróżnia je od bardziej konserwatywnych społeczeństw arabskich czy południowoazjatyckich.
W Turcji z kolei obserwuje się napięcie między dziedzictwem świeckiego kemalizmu a procesami religijnej mobilizacji politycznej. Dane wyborcze i sondaże wskazują, że religijna tożsamość stała się istotnym czynnikiem w rywalizacji partii politycznych, co pośrednio wpływa na praktyki religijne: przestrzeganie norm, udział w wydarzeniach religijnych czy obecność symboli takich jak hidżab nabierają także znaczenia politycznego i klasowego.
Media cyfrowe, edukacja religijna i nowe formy autorytetu
Rozwój mediów cyfrowych radykalnie przekształca sposób, w jaki muzułmanie zdobywają wiedzę religijną i interpretują swoją wiarę. W przeszłości głównymi ośrodkami autorytetu religijnego były medresy, uniwersytety islamskie (jak al-Azhar w Egipcie czy Qom w Iranie) oraz lokalni imamowie. Dziś znaczącą rolę odgrywają kazania publikowane w serwisach wideo, podcasty, blogi, fora internetowe i media społecznościowe.
Statystyki korzystania z internetu w krajach muzułmańskich pokazują gwałtowny wzrost liczby użytkowników, zwłaszcza wśród młodzieży. W niektórych państwach Zatoki Perskiej odsetek osób z dostępem do internetu i smartfonów sięga ponad 90%. To przekłada się na eksplozję treści religijnych, które konkurują o uwagę odbiorców. Powstają zarazem inicjatywy promujące bardziej liberalne, hermeneutyczne interpretacje islamu, jak i kanały rozpowszechniające radykalne, skrajnie konserwatywne poglądy.
Nowe technologie pozwalają także na wprowadzanie cyfrowych narzędzi do praktyk religijnych: aplikacje przypominające o godzinach modlitwy, prezentujące teksty Koranu, umożliwiające zdalne wspieranie finansowe meczetów, instytucji charytatywnych czy szkół religijnych. W okresie pandemii COVID-19 wiele krajów wprowadziło tymczasowe ograniczenia zgromadzeń w meczetach, zastępując część aktywności formami online. Statystyki oglądalności transmisji kazań piątkowych czy zajęć edukacyjnych w internecie wskazują, że dla części wiernych stało się to stałym uzupełnieniem tradycyjnych praktyk, nawet po zniesieniu restrykcji.
Równocześnie pojawia się problem „inflacji autorytetów”: liczba osób wypowiadających się na temat islamu w sieci jest ogromna, a nie zawsze posiadają one solidne przygotowanie teologiczne. Powoduje to niekiedy konflikty interpretacyjne, rozmycie hierarchii religijnej oraz wzrost znaczenia „autorytetów medialnych”. Dla socjologów religii jest to wyraźny sygnał przejścia od modelu scentralizowanego ku bardziej pluralistycznemu krajobrazowi autorytetów.
Kobiety, religia i zmieniające się role społeczne
Jednym z najbardziej dynamicznych obszarów badań nad praktykami religijnymi w krajach muzułmańskich jest udział kobiet w życiu religijnym i społecznym. Statystyki dotyczące edukacji dziewcząt, obecności kobiet w szkolnictwie wyższym i ich aktywności na rynku pracy wykazują w wielu krajach gwałtowny wzrost w ostatnich dekadach. To z kolei wpływa na sposób, w jaki kobiety interpretują swoje obowiązki religijne i miejsce w wspólnocie.
W niektórych krajach, takich jak Malezja, Indonezja czy Tunezja, widoczna jest rosnąca grupa kobiet-uczonych religijnych, teolożek i działaczek islamskich. Zajmują się one reinterpretacją tekstów źródłowych z perspektywy równości płci, uczestniczą w debatach nad prawem rodzinnym, rozwodowym czy dziedziczeniem. Statystyki publikacji naukowych, konferencji i organizacji zajmujących się tzw. feminizmem islamskim wskazują na wyraźny wzrost tej aktywności.
W wielu społeczeństwach muzułmańskich rośnie też odsetek kobiet uczęszczających regularnie do meczetów, szczególnie w krajach, gdzie architektura i organizacja meczetów przewidują wyraźnie wyodrębnione przestrzenie dla kobiet. Z drugiej strony, w niektórych regionach tradycja nakazuje kobietom modlitwę głównie w domu, przez co ich religijność staje się mniej widoczna w statystykach dotyczących uczestnictwa w meczecie, choć w praktyce bywa bardzo intensywna w sferze prywatnej.
Kwestia ubioru religijnego – chust, nikabu, burki – staje się też przedmiotem ściśle monitorowanych regulacji prawnych. W części krajów (np. Iranu, Afganistanu po przejęciu władzy przez talibów) obowiązuje prawnie narzucony strój, natomiast w innych – np. w niektórych państwach europejskich – wprowadzono ograniczenia zakrywania twarzy w przestrzeni publicznej. Dane sondażowe pokazują szerokie spektrum opinii kobiet muzułmańskich: od postrzegania chusty jako wyrazu wolności religijnej i tożsamości, po traktowanie jej jako symbolu presji społecznej lub politycznej. To zróżnicowanie postaw przekłada się na niejednorodność praktyk i sporów wokół roli religii w regulowaniu sfery prywatnej i publicznej.
Religijność porównawcza: kraje muzułmańskie a reszta świata
Istotnym elementem analizy statystyk religii na świecie jest porównanie poziomu i form religijności w krajach muzułmańskich z praktykami religijnymi w innych tradycjach. Badania globalne, prowadzone m.in. przez World Values Survey czy Pew Research Center, pozwalają zestawić dane dotyczące wiary w Boga, uczestnictwa w nabożeństwach, znaczenia religii w życiu codziennym oraz stosunku do norm moralnych.
Ogólnie rzecz biorąc, kraje o większości muzułmańskiej należą do grupy społeczeństw o stosunkowo wysokim poziomie deklarowanej religijności. Odsetek osób uważających religię za „bardzo ważną” w życiu jest tam zwykle wyższy niż w większości krajów Europy Zachodniej czy Azji Wschodniej, a często porównywalny lub wyższy niż w konserwatywnych regionach Ameryki Łacińskiej i Afryki Subsaharyjskiej. Różnorodność w obrębie świata islamu jest jednak znacząca – np. w krajach takich jak Tunezja, Liban czy Turcja widać wyraźne zróżnicowanie opinii między pokoleniami, klasami społecznymi i regionami.
W porównaniu z większością społeczeństw zachodnich, w krajach muzułmańskich religia silniej wpływa na normy dotyczące rodziny, małżeństwa, seksualności i ról płciowych. Statystyki pokazują wyższe poparcie dla koncepcji małżeństwa jako instytucji religijnej, niższy poziom akceptacji formalnej sekularyzacji prawa małżeńskiego oraz silniejsze przywiązanie do norm dotyczących skromności wizerunku i zachowania. W ostatnich dekadach obserwuje się jednak proces zróżnicowania – w dużych miastach części młodzieży postawy w tych kwestiach zbliżają się do średnich globalnych, podczas gdy na obszarach wiejskich i w mniejszych ośrodkach utrzymuje się bardziej tradycyjny system wartości.
Interesujące jest także zestawienie danych dotyczących przekonań eschatologicznych i praktyk związanych z życiem po śmierci. W wielu krajach muzułmańskich wiara w sąd ostateczny, raj i piekło oraz w anioły i dżinny jest powszechna, często wyższa niż w chrześcijańskich regionach o podobnym poziomie rozwoju gospodarczego. Przekonania te wpływają na intensywność modlitwy, znaczenie pielgrzymek oraz postrzeganie cierpienia, choroby i śmierci. Jednocześnie badacze odnotowują zjawisko „cichego agnostycyzmu”: część osób oficjalnie deklaruje wiarę, lecz w prywatnych rozmowach wyraża wątpliwości lub bardziej metaforyczne rozumienie doktryn.
W porównawczych badaniach nad postawami wobec demokracji, praw człowieka, wolności słowa i równouprawnienia płci często pojawia się pytanie o wpływ religii na orientacje polityczne. Dane sugerują, że w wielu krajach muzułmańskich istnieje silne pragnienie sprawiedliwości społecznej, walki z korupcją i ochrony słabszych, które część respondentów łączy z ideałami islamu. W praktyce prowadzi to zarówno do powstawania ruchów islamskiej demokracji, jak i do poparcia dla bardziej autorytarnych rozwiązań, jeśli są one postrzegane jako gwaranci moralnego ładu. Statystyki poparcia dla tych różnych wizji różnią się znacząco w zależności od kontekstu historycznego i doświadczeń społeczeństw z rządami świeckimi czy wojskowymi.
Z perspektywy globalnej, islam nie jest więc jednorodnym blokiem, lecz zbiorem rozmaitych doświadczeń religijnych, osadzonych w konkretnych historiach narodowych, strukturach ekonomicznych i procesach migracyjnych. Statystyki religijne pozwalają dostrzec pewne ogólne tendencje – wysoki poziom deklarowanej religijności, istotną rolę praktyk rytualnych, rosnące znaczenie młodych populacji – lecz równie ważne jest zauważenie wewnętrznej różnorodności i dynamiki zmian. Dzięki temu porównanie praktyk religijnych w krajach muzułmańskich z innymi częściami świata staje się nie tylko ćwiczeniem z liczb, ale także punktem wyjścia do głębszego zrozumienia współczesnych przemian kulturowych.
