Meczet Al-Zaytuna w Tunisie należy do najważniejszych symboli duchowości i wiedzy w świecie islamu. Jest zarazem jedną z tych świątyń, które pozwalają zrozumieć, jak miejsca kultu kształtują pejzaż miast, systemy edukacyjne oraz tożsamość wspólnot. Patrząc na jego historię, architekturę i rolę religijną, można uchwycić uniwersalne mechanizmy rządzące sanktuariami różnych religii – od muzułmańskich meczetów, przez chrześcijańskie bazyliki, po świątynie buddyjskie i hinduistyczne. Al-Zaytuna jest więc nie tylko zabytkiem Tunezji, ale również punktem odniesienia w rozmowie o tym, czym są i czym mogą być miejsca święte dla człowieka.
Historyczne znaczenie meczetu Al-Zaytuna w świecie islamu
Meczet Al-Zaytuna, położony w sercu medyny Tunisu, uchodzi za jedną z najstarszych i najbardziej prestiżowych świątyń Afryki Północnej. Jego nazwa, wywodząca się od arabskiego słowa oznaczającego oliwkę, symbolicznie nawiązuje do drzewa znanego z długowieczności, płodności i światła. W tradycji islamskiej oliwka pojawia się w Koranie jako metafora jasności wiary oraz Boskiego przewodnictwa, dlatego kojarzenie meczetu z tym właśnie drzewem podkreśla jego duchową rolę. Powstanie Al-Zaytuny wpisuje się w proces islamizacji i urbanizacji Maghrebu, kiedy to wznoszenie meczetów było nie tylko gestem religijnym, lecz także politycznym i cywilizacyjnym.
Już od wczesnego średniowiecza świątynia ta stała się jednym z głównych centrów życia publicznego Tunisu. Meczet pełnił funkcje sakralne, edukacyjne, sądownicze i społeczne, a jego dziedziniec był przestrzenią spotkania różnych warstw mieszkańców: uczonych, kupców, rzemieślników, pielgrzymów. Al-Zaytuna włączył się w szerszą sieć ośrodków intelektualnych islamu, łącząc Maghreb z takim centrami jak Kair, Fez, Damaszek czy Bagdad. Władcy, uczeni i podróżnicy, którzy odwiedzali Tunis, podkreślali szczególną rangę tego miejsca jako strażnika ortodoksji i miejsca, gdzie pielęgnuje się zarówno prawo religijne, jak i nauki świeckie.
Rozwój meczetu związany był z kolejnymi dynastiami, które rządziły Tunezją. Każda z nich rozbudowywała kompleks, dodając nowe skrzydła, galerie, sale modlitewne, biblioteki czy minarety. Zmieniała się także funkcja polityczna świątyni: bywała ona miejscem ogłaszania ważnych decyzji państwowych, modlitw błagalnych w czasach klęsk, a także przestrzenią, gdzie negocjowano rozejmy i sojusze. Meczet urastał do rangi symbolu autorytetu religijnego, który w wielu okresach potrafił równoważyć władzę świecką. To napięcie między uczonymi a władcami jest charakterystyczne dla historii wielu muzułmańskich ośrodków, lecz w Al-Zaytunie przybrało szczególnie wyrazistą postać.
W epoce nowożytnej, wraz z nasilającymi się kontaktami między Europą a Afryką Północną, znaczenie meczetu jako miejsca dialogu i konfrontacji kultur jeszcze wzrosło. Tunezja, położona na skrzyżowaniu szlaków handlowych, stała się areną zderzenia imperiów – osmańskiego, europejskich potęg kolonialnych, a później ruchów niepodległościowych. Uczeni z Al-Zaytuny reagowali na te przemiany, wydając fatwy i opracowania dotyczące prawa, etyki, stosunku do władzy, modernizacji i relacji z niemuzułmanami. Meczet funkcjonował jako forum debaty nad tożsamością społeczeństwa tunezyjskiego, które musiało godzić tradycję z nowoczesnością.
W czasach kolonialnych meczet stał się także symbolem oporu wobec prób narzucania obcych wzorców. Dla wielu mieszkańców Tunisu uczestnictwo w piątkowej modlitwie, słuchanie kazań oraz udział w kręgach nauki stanowiło formę podtrzymywania tożsamości religijnej i kulturowej, zagrożonej przez politykę asymilacyjną. Z kolei po uzyskaniu niepodległości Al-Zaytuna znalazła się w nowej sytuacji – musiała na nowo określić swoją rolę w świeckim państwie, które deklarowało przywiązanie do islamu, lecz jednocześnie dążyło do reform społecznych i edukacyjnych inspirowanych modelami zachodnimi. Los meczetu i jego uczelni stał się przedmiotem sporów o miejsce religii w przestrzeni publicznej.
Współczesne działania renowacyjne oraz dyskusje wokół statusu Al-Zaytuny pokazują, że jest ona postrzegana jako dziedzictwo nie tylko narodowe, lecz także ogólnoislamskie. Wpisuje się to w szerszy trend ochrony zabytków sakralnych, który obserwujemy w wielu krajach muzułmańskich, gdzie meczety, medresy i mauzolea są restaurowane z myślą zarówno o wiernych, jak i o turystach. Al-Zaytuna pozostaje więc żywym organizmem – miejscem modlitwy, refleksji i kontaktu z historią – a zarazem wizytówką Tunisu w oczach przybyszów z całego świata.
Architektura, przestrzeń i funkcje meczetu jako miejsca kultu
Meczet Al-Zaytuna jest przykładem, jak architektura sakralna kształtuje doświadczenie religijne oraz społeczne. Jego plan, dziedziniec, sala modlitewna, minaret, kamienne kolumny i zdobienia kaligraficzne tworzą spójną całość, która podporządkowana jest zarówno wymogom teologicznym, jak i praktycznym potrzebom wspólnoty. Wejście na teren świątyni oznacza przekroczenie granicy między zgiełkiem medyny a uporządkowaną przestrzenią sacrum, w której obowiązują inne zasady zachowania, ubioru i mowy. Ten podział na sferę świecką i świętą jest wspólny wielu tradycjom religijnym, choć sposób jego architektonicznego wyrażenia bywa odmienny.
Centralnym elementem meczetu jest rozległy dziedziniec, otoczony krużgankami wspartymi na kolumnach pochodzących często z wcześniejszych budowli antycznych. To świadectwo praktyki adaptacji dawnych struktur na potrzeby nowych świątyń – zjawiska, które obserwujemy również w przypadku chrześcijańskich katedr wznoszonych na fundamentach rzymskich bazylik czy hinduskich świątyń powstających na pozostałościach starszych sanktuariów. Dziedziniec meczetu Al-Zaytuna pełni rolę miejsca spotkań, modlitw na świeżym powietrzu, nauki i odpoczynku. Stanowi bufor między światem zewnętrznym a wnętrzem sali modlitewnej, gdzie skupienie i cisza są jeszcze bardziej wyraźne.
Najważniejszą częścią świątyni pozostaje przestronna sala modlitwy, zorientowana w kierunku Mekki. Jej mihrab – nisza wskazująca kierunek modlitwy – jest bogato zdobiony i stanowi punkt, ku któremu zwracają się wierni. W meczecie, podobnie jak w innych islamskich miejscach kultu, brak figuratywnych przedstawień postaci ludzkich; zamiast nich dominuje kaligrafia, ornament roślinny i geometryczny. Taki język dekoracji ma podkreślać transcendencję Boga, a zarazem wprowadzać modlących się w stan kontemplacji. Powtarzalność wzorów, rytm kolumn i przęseł oraz gra światła wpadającego przez okna tworzą przestrzeń, która sprzyja wyciszeniu i modlitwie wspólnotowej.
Minaret Al-Zaytuny – wysoka wieża dominująca nad zabudową medyny – pełni funkcję zarówno liturgiczną, jak i symboliczną. Tradycyjnie z jego szczytu muezin wzywa wiernych do modlitwy, co nadaje rytm życiu całego miasta. W praktyce współczesnej wezwanie jest często wzmacniane przez głośniki, ale idea pozostaje ta sama: dźwięk modlitwy ma ogarniać przestrzeń miejską, przypominając o obecności Boga w codzienności. Podobny mechanizm obserwujemy w świecie chrześcijańskim, gdzie dzwony kościelne oznajmiają porę nabożeństw, oraz w tradycjach buddyjskich, w których uderzenia w gong czy dzwon sygnalizują początek ceremonii. Wieża, dzwonnica czy pagoda stają się w ten sposób pionowym znakiem świętości wpisanej w krajobraz.
Meczet Al-Zaytuna, jak wiele wielkich meczetów świata, pełnił niegdyś funkcję centrum życia miejskiego. W jego sąsiedztwie skupiały się suk, warsztaty rzemieślnicze, biura kupców i domy mieszkalne. Uczestnictwo w modlitwie było ściśle splecione z rytmem pracy i handlu – mieszkańcy przerywali zajęcia, by udać się do świątyni, po czym wracali do codziennych obowiązków. Architektura meczetu i medyny tworzyła wspólną tkankę, w której sfera religijna i ekonomiczna przenikały się. Podobny model integracji obserwować można w tradycjach żydowskich, gdzie wąskie uliczki wokół synagogi tworzą dzielnicę wspólnoty, czy w świecie hinduistycznym, gdzie wokół świątyni rozciąga się sieć straganów, gospód i domostw.
Interesującym aspektem architektury meczetu Al-Zaytuna jest jego zdolność do wchłaniania kolejnych warstw historii. Przebudowy i restauracje, przeprowadzane przez różne pokolenia, pozostawiały ślady w postaci nowych portali, kopuł, dekoracji stiukowych czy drewnianych stropów. Widoczna jest mieszanka stylów: elementy wczesnoislamskie, wpływy andaluzyjskie, osmańskie i lokalne, maghrebskie. Taka palimpsestowa struktura czyni z meczetu archiwum materialnym, w którym odczytywać można zmiany polityczne, gospodarcze i estetyczne. Analogicznie w innych religiach główne sanktuaria są często rozbudowywane przez kolejne epoki – katedry europejskie łączą romańskie portale z gotyckimi nawami i barokowymi ołtarzami, japońskie chramy shintō są cyklicznie odbudowywane, zachowując jednak niezmienny plan i świętą lokalizację.
Współczesne funkcjonowanie meczetu Al-Zaytuna musiało dostosować się do realiów nowoczesnego miasta i napływu turystów. Świątynia pełni dziś trzy zasadnicze role: jest miejscem regularnych modlitw mieszkańców Tunisu, atrakcją dla odwiedzających oraz zabytkiem objętym ochroną konserwatorską. Te trzy funkcje nieraz wchodzą ze sobą w napięcie. Wierni domagają się spokoju i poszanowania reguł religijnych, turyści pragną robić zdjęcia i swobodnie się poruszać, a służby odpowiedzialne za ochronę zabytków troszczą się o zachowanie substancji architektonicznej. Wymaga to wypracowania zasad współistnienia, które pozwolą świątyni pozostać najpierw przestrzenią sacrum, a dopiero potem obiektem muzealnym. Podobne wyzwania dotykają obecnie wiele miejsc kultu na świecie, które stały się masowo odwiedzanymi punktami na turystycznej mapie globu.
Istotną cechą meczetu Al-Zaytuna, jak i wielu innych muzułmańskich świątyń, jest także jego rola społeczna poza bezpośrednim wymiarem liturgicznym. To właśnie tutaj często podejmuje się inicjatywy charytatywne, organizuje zbiórki dla ubogich, a w czasie Ramadanu rozdaje posiłki tym, którzy nie mogą sobie na nie pozwolić. Dziedziniec i przyległe pomieszczenia bywały wykorzystywane jako miejsce schronienia dla podróżnych, sierot, wędrownych uczonych. Ten aspekt opiekuńczy świątyń religijnych, widoczny również w klasztorach chrześcijańskich, aśramach hinduistycznych czy klasztorach buddyjskich, pokazuje, że miejsca kultu pełnią funkcję swoistych punktów bezpieczeństwa i solidarności w tkance społecznej.
Al-Zaytuna jako ośrodek nauki i dialogu religijnego
Jednym z najbardziej charakterystycznych wymiarów meczetu Al-Zaytuna jest jego rola jako centrum nauczania. Od wczesnego średniowiecza świątynia była nie tylko miejscem modlitwy, ale także siedzibą jednego z najstarszych uniwersytetów islamskich. W przestrzeni meczetu odbywały się halaki – kręgi nauki, w których uczeni przekazywali wiedzę z zakresu prawa muzułmańskiego, teologii, hadisu, ale również astronomii, medycyny, matematyki, literatury i historii. Taka integracja nauk religijnych i świeckich jest typowa dla klasycznego islamu, który traktował wiedzę jako całość podporządkowaną poszukiwaniu prawdy objawionej, lecz równocześnie otwartą na badania świata stworzonego.
Studenci uczący się w Al-Zaytunie przybywali nie tylko z Tunezji, lecz z całego Maghrebu i innych regionów świata muzułmańskiego. System edukacyjny opierał się na relacji mistrz–uczeń: nauczyciel siadał przy jednym z filarów sali modlitewnej lub w krużganku, a wokół niego gromadzili się słuchacze. Po latach nauki, gdy mistrz uznawał, że jego uczeń osiągnął odpowiedni poziom, udzielał mu ijazy – upoważnienia do dalszego nauczania lub wydawania opinii prawnych. W ten sposób wiedza przekazywana była w sieci powiązań osobistych, a nie tylko instytucjonalnych. Istniało poczucie ciągłości łańcucha uczonych, sięgającego swymi korzeniami do pierwszych pokoleń muzułmanów.
Biblioteka Al-Zaytuny odgrywała kluczową rolę w podtrzymywaniu i rozwijaniu tego dziedzictwa. Zgromadzono w niej liczne rękopisy, komentarze do Koranu, traktaty prawnicze, dzieła filozoficzne i medyczne. Dla uczonych stanowiła skarbnicę wiedzy, dla władców – instrument prestiżu i legitymizacji ich panowania. Posiadanie bogatych zbiorów manuskryptów było znakiem protekcji nauki, podobnie jak w przypadku klasztorów benedyktyńskich w Europie czy centrów buddyjskich w Tybecie i Azji Środkowej. Zniszczenie lub rozproszenie takich kolekcji w okresach wojen, najazdów czy kryzysów politycznych często oznaczało przerwanie ciągłości kulturowej; dlatego troska o rękopisy Al-Zaytuny była traktowana jako forma obrony dziedzictwa całego regionu.
Rola meczetu jako ośrodka nauki miała także wymiar społeczny i polityczny. Uczeni związani z Al-Zaytuną wpływali na kształtowanie się prawa i obyczajów, na sposób rozumienia obowiązków wiernych, na stosunek do władzy. Wydawane przez nich opinie prawne dotyczyły spraw codziennego życia: małżeństwa, dziedziczenia, handlu, stosunku do innych wyznań, relacji między mężczyznami i kobietami, zasad prowadzenia wojen i zawierania pokoi. W ten sposób meczet stawał się przestrzenią, w której w sposób uporządkowany i możliwy do zakwestionowania na drodze naukowej interpretowano wolę Boga. To odróżniało uczelnie pokroju Al-Zaytuny od czysto charyzmatycznych ruchów religijnych, opierających swoją władzę na niekwestionowanym autorytecie jednostki.
W historii Al-Zaytuny nie brakowało też napięć między zwolennikami konserwatywnej interpretacji islamu a tymi, którzy opowiadali się za reformami. Spory dotyczyły m.in. zakresu otwarcia na nauki przyrodnicze, stosunku do filozofii greckiej, metod krytyki tekstów, a w czasach nowożytnych – odpowiedzi na wyzwania kolonializmu, nacjonalizmu, świeckości i praw człowieka. Część uczonych widziała w zmianach zagrożenie dla tożsamości islamskiej, inni dostrzegali w nich szansę na odnowę tradycji poprzez powrót do źródeł i reinterpretację w świetle nowych warunków. Dyskusje te miały wpływ na cały region Maghrebu, a ich echo pobrzmiewa w debatach toczących się również w innych krajach muzułmańskich.
Istotną zmianą w XX wieku było stopniowe włączanie Al-Zaytuny w system szkolnictwa państwowego oraz tworzenie równoległych instytucji edukacyjnych o profilu świeckim. Wywołało to pytania o autonomię uczelni religijnych i ich rolę w nowoczesnym społeczeństwie. Część kompetencji nauczania przejęły uniwersytety państwowe, które starały się łączyć tradycję z wymogami współczesnej nauki. Dla wielu ludzi Al-Zaytuna pozostała jednak symbolem ciągłości, żywą pamiątką czasów, gdy to właśnie w murach meczetu rozstrzygano o najważniejszych kwestiach intelektualnych świata muzułmańskiego. Zrozumienie tych procesów jest kluczowe dla analizy przemian, jakie dotknęły instytucje religijne także w innych tradycjach – od protestanckich seminariów w Europie po akademie buddyjskie w Azji.
Współczesny wymiar znaczenia Al-Zaytuny wykracza poza świat islamu. Meczet i związana z nim tradycja naukowa mogą stać się przestrzenią dialogu międzyreligijnego, w którym spotkają się przedstawiciele różnych tradycji: chrześcijaństwa, judaizmu, buddyzmu, hinduizmu czy religii lokalnych. Tunezja, z uwagi na swoje geograficzne i kulturowe położenie między Afryką a Europą, ma szczególne predyspozycje do pełnienia roli pomostu. Spotkania w murach Al-Zaytuny, konferencje, wspólne projekty badawcze i działania na rzecz pokoju mogłyby nawiązywać do dawnego modelu, w którym uczeni muzułmańscy, żydowscy i chrześcijańscy współpracowali w tłumaczeniu i komentowaniu dzieł filozoficznych czy medycznych.
Warto zauważyć, że w świecie globalnym, naznaczonym migracjami, konfliktami i wzajemnymi uprzedzeniami, takie miejsca jak Al-Zaytuna mogą odegrać ważną rolę w przełamywaniu stereotypów. Otwierając swoje podwoje dla odwiedzających, organizując wystawy, prelekcje i spotkania, meczet może pokazywać, że islam nie jest wyłącznie zbiorem praktyk kultowych, lecz bogatą cywilizacją, która wniosła istotny wkład w rozwój nauki, filozofii, sztuki i prawa. Z drugiej strony, przybysze z innych kultur, wchodząc w dialog z uczonymi Al-Zaytuny, mają szansę zaprezentować własne tradycje w duchu wzajemnego szacunku. Tak rozumiany dialog nie oznacza relatywizmu czy zatarcia różnic, lecz świadome spotkanie odmiennych dróg dochodzenia do prawdy.
Al-Zaytuna, rozumiana jako ośrodek nauki i duchowości, wpisuje się w uniwersalny wzorzec miejsc kultu, które stają się zarazem szkołami, archiwami pamięci i laboratoriami etycznymi. Porównując ją z innymi znanymi sanktuariami świata – jak Al-Azhar w Kairze, uniwersytet w Al-Karawijjin w Fezie, watykańskie uniwersytety papieskie, żydowskie jesziwy w Jerozolimie czy buddyjskie klasztory w Dharamsali – dostrzegamy wspólny rdzeń: przekonanie, że poznanie, modlitwa i praktyka moralna są ze sobą nierozerwalnie powiązane. To właśnie ten rdzeń sprawia, że miejsca święte, niezależnie od tradycji, pozostają jednym z najważniejszych punktów odniesienia w życiu jednostek i społeczności.
