Religie świata oferują różnorodne spojrzenia na istnienie i naturę Boga, kształtowane przez wieki tradycji, tekstów świętych oraz doświadczeń wspólnot. W niniejszym tekście przyjrzymy się, w jaki sposób wybrane systemy wierzeń definiują najwyższą rzeczywistość, jakie cechy jej przypisują oraz jaki wpływ mają te koncepcje na duchowość i praktyki religijne.
Żydowski obraz Stwórcy
W tradycji judaistycznej Bóg jest jednolity, absolutny i nie ma sobie równych. Centralnym elementem tego podejścia jest monoteizm, odrzucający wszelkie formy politeizmu i wielobożności. W judaizmie Bóg jest:
- wszechobecny, ponieważ przenika cały świat, ale pozostaje od niego różny – to pojęcie transcendencja,
- oskarżony o bliskość względem Izraela, co można określić jako immanencja,
- prawodawcą, dającym etyczne wskazówki w Torze.
W dialogu między wspólnotą a Stwórcą fundamentem jest objawienie – zwłaszcza wizja Mojżesza na Górze Synaj. Judaizm nie rozwija dogmatów dotyczących trzech osób boskich; zwraca uwagę na jedyność Boga, który jest źródłem obowiązku moralnego i historii narodu wybranego.
Chrześcijańskie pojmowanie Boga
Chrześcijaństwo, czerpiąc z judaizmu, zachowuje wiarę w jedynego Boga, wprowadza jednak doktrynę Trójcy Świętej. Bóg jest jedną naturą, ale osobami: Ojcem, Synem i Duchem Świętym. Ta koncepcja trynitarystyczny paradoks wymaga wiary w to, że trzy osoby są współistotne i współwieczne. Kluczowe elementy:
- Objawienie w Jezusie Chrystusie, który ukazuje Boga jako miłującego Ojca,
- odkupienie i zbawienie, oparte na ofierze Chrystusa,
- rola Ducha Świętego jako pocieszyciela i przewodnika Kościoła.
Dla chrześcijan Bóg jest także wzorem miłosierdzie, co widoczne jest w kazaniach Jezusa i listach apostolskich. Etyka chrześcijańska podkreśla odpowiedzialność za bliźniego i aktywne uczestnictwo w budowaniu wspólnoty opartej na miłości.
Islam a jedyność i wszechmoc Boga
W islamie centralnym hasłem jest tawhīd, czyli absolutna jedyność Boga (Allāh). Istotne cechy Allāha to:
- wszechmoc – nic nie ogranicza Jego woli,
- miłosierdzie i przebaczenie, wyrażone w formułach Basmala (łaska i miłosierdzie Boga),
- brak podobieństw do stworzenia – Bóg nie jest transmitowany przez żadne cechy materialne.
Koranu to źródło objawienie, przekazane Mahometowi. Z niego płynie wskazanie, że relacja stwórca–stworzenie powinna być podporządkowana całkowitej uległości (islām). Praktyki religijne – modlitwa, post, jałmużna, pielgrzymka – wynikają z koncepcji Boga jako sprawiedliwego sędziego i miłującego opiekuna.
Perspektywy w hinduizmie
Hinduizm łączy elementy monoteizmu, politeizmu i panteizm. W zależności od tradycji zwraca się uwagę na jednego najwyższego boga (Brahman) lub wiele bóstw będących przejawami tej jedności. Charakterystyka:
- Brahman jako absolut, bezosobowy i niezmienny,
- bogowie i boginie (Wisznu, Śiwa, Devi) – aspekty świata i duszy,
- idea reinkarnacji i prawa karmy kształtująca kolejne wcielenia.
Dla wielu wyznawców kluczowa jest ścieżka bhakti – oddania i miłości do osobowego bóstwa. Istnieją też systemy dążące do doświadczenia Brahmanu w medytacji, gdzie celem jest wyzwolenie (moksha), czyli koniec cyklu reinkarnacja.
Religie Wschodu i pojęcie oświecenia
W tradycjach buddyjskich i taoistycznych miejsce Boga zajmuje często idea światła lub absolutu przekraczającego dualności. Buddyzm nie skupia się na bogu stwórcy, lecz na wewnętrznym potencjale człowieka do osiągnięcia nirwana:
- cztery szlachetne prawdy i ośmioraka ścieżka prowadzą do wyzwolenia z cierpienia,
- medytacja i uważność jako narzędzia oczyszczenia umysłu,
- koncept anatman – nieistnienie stałej, niezmiennej duszy.
Taoizm przedstawia Tao jako pierwotną zasadę wszechświata, której nie można wyrazić słowami. Pojęcie to łączy w sobie element transcendencja i immanencja, wskazując na naturalną harmonię.
Islam a jedyność i wszechmoc Boga – rozwinięcie praktyczne
Warto przyjrzeć się codziennym przejawom relacji muzułmanina z Bogiem Allāhem. Modlitwa pięć razy dziennie (salat) jest wyrazem całkowitego zaufania i poświęcenia. W czasie ramadanu wierni powstrzymują się od jedzenia i picia od świtu do zmierzchu, aby skoncentrować się na wewnętrznej dyscyplinie i błogosławieństwach od Wszechmocnego.
Charakterystyka pięciu filarów islamu
- Wyznanie wiary (szahada) – potwierdzenie jedności Boga i prorockiej misji Mahometa.
- Modlitwa (salat) – pięć określonych w ciągu doby spotkań z Bogiem.
- Jałmużna (zakat) – oczyszczenie majątku i troska o ubogich.
- Post w miesiącu ramadan (sawm) – forma pokuty i oczyszczenia.
- Pielgrzymka do Mekki (hadżdż) – symbol jedności i pokoju wszystkich wiernych.
Chrześcijaństwo – sakramenty i mistyka
W tradycji katolickiej istnieje siedem sakramentów, które poprzez widzialne znaki przekazują niewidzialną łaskę Boga:
- Chrzest – narodzenie do nowego życia,
- Bierzmowanie – umocnienie Duchem Świętym,
- Eucharystia – uczestnictwo w Ciele i Krwi Chrystusa,
- Pokuta – odpuszczenie grzechów,
- Namaszczenie chorych – uzdrowienie duchowe i cielesne,
- Kapłaństwo – służba wspólnocie,
- Małżeństwo – zjednoczenie dwojga w miłości.
Mistyka chrześcijańska – od św. Jana od Krzyża po ojców pustyni – ukazuje doświadczenie Boga jako spotkanie serca z Boską Miłością.
Poglądy tradycji plemiennych
W wielu kulturach pierwotnych Bóg jest bardziej duchową siłą niż osobą. Totemy, przodkowie i duchy natury tworzą wieloosobowy świat boskości. Cechy:
- animizm – wiara w ożywione siły przyrody,
- rytuały inicjacyjne i obrzędy sezonowe,
- szamani i kapłani jako pośrednicy między ludźmi a duchami.
Choć nie ma jednej wspólnej koncepcji Boga, wspólnym mianownikiem jest uznanie sacrum we wszystkich przejawach życia.
