Mahawira Wardhamana jest uznawany za ostatniego, dwudziestego czwartego tirthankarę, czyli oświeconego mistrza wyznaczającego duchową drogę w tradycji dżinijskiej. Jego życie, nauki i legenda otaczająca jego postać stanowią jeden z najważniejszych fundamentów dżinizmu, religii niezwykle wymagającej etycznie, skupionej na skrajnej ahinsie, czyli zasadzie niestosowania przemocy wobec wszystkich istot. Zarówno historyczne badania, jak i bogata literatura hagiograficzna opisują Mahawirę jako reformatora i odnowiciela dawnej ścieżki duchowej, a zarazem wzór ascety, który swoim przykładem ukazał, jak radykalnie można zrezygnować z przywiązania do świata materialnego, by osiągnąć wyzwolenie. Zrozumienie jego życia oraz nauk pozwala lepiej uchwycić odmienność dżinizmu od innych tradycji indyjskich, a jednocześnie jego bliskie pokrewieństwo z nimi w sferze pojęć, praktyk medytacyjnych i etyki codziennego postępowania.
Historyczne tło życia Mahawiry Wardhamany
Postać Mahawiry Wardhamany należy umieścić w szerszym kontekście religijnym i społecznym północnych Indii w pierwszym tysiącleciu przed naszą erą. Na terenach dzisiejszego Bihar i Uttar Pradeś rozwijały się wówczas liczne szkoły ascetyczne, ruchy filozoficzne oraz religie, które częściowo wyrastały z tradycji wedyjskiej, a częściowo pozostawały wobec niej w opozycji. Epoka ta bywa nazywana czasem tzw. reform ruchów śramanów, czyli wędrownych ascetów, którzy podważali znaczenie rytuału ofiarnego, kastowej hierarchii i władzy bramińskich kapłanów. W tym samym szerokim nurcie pojawił się również Siddhartha Gautama, późniejszy Budda, a także wielu mniej znanych nauczycieli i szkół.
Mahawira, znany również jako Vardhamana czy Niggantha Nataputta, według tradycji dżinijskiej urodził się około VI wieku p.n.e. w zamożnej i wpływowej rodzinie w królestwie Vajji. Jego rodzice należeli do klasy kszatrijów, czyli stanu rycerskiego, odpowiedzialnego za władzę i obronę. Imię Vardhamana, nadane w młodości, można tłumaczyć jako “ten, który wzrasta”, co miało symbolizować pomyślność rodziny oraz sukcesy syna. Późniejszy tytuł Mahawira, czyli “Wielki Bohater”, odnosił się do duchowej odwagi i niezwykłej determinacji w praktyce ascetycznej.
Tradycja dżinijska podkreśla, że Mahawira nie był założycielem nowej religii, lecz ostatnim z długiej linii tirthankarów, którzy od niepamiętnych czasów mieli objawiać światu tę samą, ponadczasową prawdę. Słowo tirthankara dosłownie znaczy “twórca brodu” lub “budowniczy przejścia” – istota oświecona, która tworzy pomost łączący świat zniewolenia z wyzwoleniem. Tym samym Mahawira jest w dżinizmie postacią o charakterze kosmicznym: historyczny człowiek zostaje utożsamiony z nadludzkim ideałem, przekraczającym zwykłe ramy czasu.
Źródła historyczne poza literaturą dżinijską są skąpe, jednak potwierdzają, że istniała charyzmatyczna postać ascetyczna określana mianem Niggantha Nataputta, która gromadziła wokół siebie uczniów i była zauważana także przez buddystów. W tekstach palijskich pojawiają się dyskusje między uczniami Buddy a zwolennikami Mahawiry, co pozwala przypuszczać, że dżiniści stanowili istotną grupę religijną w ówczesnym pejzażu duchowym.
Środowisko społeczne, w jakim wyrósł Mahawira, cechowało się intensywnymi zmianami gospodarczymi i politycznymi. Rozwój miast, handlu i nowych form władzy stwarzał okazję do zadawania pytań o sens bogactwa, przemijanie, cierpienie i możliwość wyzwolenia z cyklu narodzin i śmierci. Wśród kszatrijów, którzy coraz częściej kwestionowali monopol braminów na interpretację świętości, rodziła się potrzeba alternatywnych dróg duchowych. Mahawira był jednym z tych, którzy na tę potrzebę odpowiedzieli, proponując surową, ale konsekwentną doktrynę etyczno-metafizyczną.
Życie Mahawiry: od księcia do ascety
Biografia Mahawiry, choć przesycona elementami legendarnymi, przekazuje wyraźny obraz drogi, jaką przeszedł od dostatniego życia książęcego po skrajną ascezę. Według tradycji urodził się w miejscowości Kundagrama w pobliżu Vaishali. Jego rodzice, Siddhartha i Trishala, mieli być powszechnie szanowani, a ich dwór cieszył się bogactwem i stabilnością. Już od młodości Mahawira miał przejawiać skłonności do refleksji, wyrzeczenia oraz szczególnej wrażliwości wobec cierpienia istot żywych.
W tekstach hagiograficznych pojawiają się opowieści o proroczych snach jego matki, interpretowanych jako zapowiedź przyjścia wielkiej duszy. Podobnie jak w żywotach innych reformatorów religijnych, dzieciństwo Mahawiry przedstawiane jest jako czas niezwykłej mądrości, powściągliwości i naturalnego pociągu do medytacji. Miał uniknąć typowych rozrywek dworskich, wykazując obojętność wobec dóbr materialnych i władzy.
Momentem przełomowym w jego życiu była śmierć rodziców. Po wypełnieniu obowiązków rodzinnych oraz zapewnieniu majątku bratu i bliskim, Mahawira postanowił porzucić życie świeckie. Według tradycji w wieku około trzydziestu lat przyjął ślub wyrzeczenia. Symbolicznym gestem, który do dziś stanowi znak rozpoznawczy dżinijskich mnichów digambarów, było zdjęcie wszelkich szat i pozostanie w stanie całkowitej nagości, interpretowanej jako wyraz całkowitego odrzucenia własności i przywiązania.
Rozpoczął się wtedy okres dwunastoletniej, niezwykle surowej ascezy. Mahawira wędrował pieszo, boso, najczęściej samotnie, unikając zamieszkałych obszarów w czasie pory deszczowej, by nie niszczyć drobnych form życia. Praktykował długotrwałe posty, milczenie, medytację i niewzruszoną cierpliwość wobec zniewag, głodu, zimna czy upału. W opowieściach dżinijskich powraca motyw skrajnych prób, jakim był poddawany – ataki zwierząt, dokuczanie przez ludzi, spotkania z istotami nadnaturalnymi – wszystko to miało sprawdzić jego wytrwałość i współczucie.
Celem tej długiej praktyki było całkowite oczyszczenie duszy z nagromadzonej karmy, rozumianej w dżinizmie dosłownie jako subtelna materia zanieczyszczająca jiwę, czyli indywidualną duszę. W przeciwieństwie do wielu innych systemów indyjskich dżinizm traktuje karmę nie jako czysto moralno-metaforyczne prawo, lecz jako realny, materialny czynnik. Im bardziej istota jest aktywna, namiętna, gniewna i przywiązana, tym więcej karmicznej materii do niej przylega, obciążając duszę i uniemożliwiając jej naturalny stan czystej świadomości.
Po latach praktyki, według tradycji dokładnie po dwunastu latach ascezy, Mahawira miał osiągnąć stan kevalajnana – pełnej, wszechogarniającej wiedzy, tożsamej z ostatecznym przebudzeniem. Stał się wówczas tirthankarą w pełnym sensie: istotą, której poznanie obejmuje wszystkie rzeczy, przeszłe, teraźniejsze i przyszłe, i która całkowicie przekroczyła niewiedzę oraz kajdany karmy. Od tego momentu rozpoczął intensywną działalność kaznodziejską, nauczając zarówno władców, kupców, jak i osoby z niższych warstw społecznych.
Okres nauczania Mahawiry trwał, według przekazów, około trzydziestu lat. W tym czasie zgromadził wokół siebie liczne wspólnoty mnichów, mniszek, świeckich wyznawców i wyznawczyń. Jego wędrówki obejmowały znaczną część dzisiejszego wschodniego i północno-wschodniego subkontynentu indyjskiego. Ostatecznie Mahawira miał osiągnąć pełne wyzwolenie, czyli mokszę, w miejscowości Pawapuri, gdzie według tradycji został skremowany, a na miejscu jego kremacji wzniesiono później świątynię.
Mahawira jako tirthankara i ideał duchowy
Aby zrozumieć religijne znaczenie Mahawiry, trzeba przyjrzeć się pojęciu tirthankary w dżinizmie. W odróżnieniu od monoteistycznych religii, w których centralne miejsce zajmuje wszechmocny Bóg stwórca, dżinizm nie zna istoty najwyższej w sensie osobowego, wszechwładnego bóstwa. Zamiast tego kładzie nacisk na niezliczone dusze, które mogą osiągnąć oświecenie i stać się arhatami lub siddhami – bytami doskonałymi, wyzwolonymi z cyklu narodzin i śmierci. Tirthankara jest szczególnym rodzajem wyzwolonej istoty, która jeszcze przed ostatecznym wejściem w stan całkowitej transcendencji wskazuje innym drogę.
W każdym kosmicznym cyklu czasu pojawia się ograniczona liczba tirthankarów. Obecnie, według tradycji dżinijskiej, żyjemy w fazie upadku, w której pojawiło się dwudziestu czterech tirthankarów. Mahawira jest ostatnim z nich, co nadaje jego osobie szczególną rangę. Poprzedzającym go tirthankarą był Parśwa, który również pozostawił po sobie znaczącą wspólnotę ascetów. Zwolennicy Parśwy przyjęli jednak później nauki Mahawiry, uważając go za reformatora i tego, który doprowadził wcześniejsze zasady do ostatecznej klarowności i pełni.
Mahawira jako tirthankara nie jest w dżinizmie czczony w sensie prośby o łaskę, przebaczenie czy cudowną interwencję. Dżiniści podkreślają, że wyzwolone istoty nie ingerują już w świat samsary, nie podejmują nowych działań i nie nagradzają ani nie karzą nikogo. Czczone są jako doskonałe wzory, które należy kontemplować i naśladować, a nie jako boskie osoby spełniające modlitwy. Ten rys sprawia, że dżinizm jawi się jako system głęboko etyczny i samodzielny: każde działanie jednostki kształtuje jej własną karmę, a ostateczne wyzwolenie zależy wyłącznie od stopnia oczyszczenia duszy, nie zaś od łaski transcendentnego Boga.
Ikonografia Mahawiry w świątyniach i na wizerunkach podkreśla jego stan doskonałego spokoju i bezruchu. Przedstawiany jest najczęściej w pozycji siedzącej (padmasana) lub stojącej (kayotsarga), z oczami półprzymkniętymi, bez ozdób i z minimalną liczbą atrybutów. Nagość, tam gdzie jest dopuszczalna (szczególnie u digambarów), symbolizuje całkowite odrzucenie pragnień. W tradycji śwetambarów Mahawira bywa przedstawiany w prostym, białym odzieniu, ale sens pozostaje ten sam – wyzbycie się wszelkich więzów ze światem.
Kult Mahawiry polega na oddawaniu czci jego wizerunkom poprzez pokłony, ofiarę kwiatów, kadzidła czy prostych darów, a przede wszystkim na recytacji hymnów pochwalnych i mantr. Najbardziej znaną z nich jest Namokara mantra, która nie odnosi się wyłącznie do Mahawiry, lecz do wszystkich doskonałych istot: arhatów, siddhów, nauczycieli i mnichów. Wyraża ona głęboki szacunek dla tych, którzy osiągnęli wyzwolenie lub kroczą już bardzo zaawansowaną ścieżką duchową.
Podstawowe nauki Mahawiry i filozofia dżinizmu
Nauki Mahawiry Wardhamany są przede wszystkim etyczno-praktyczne, choć oparte na rozbudowanej ontologii i metafizyce. Rdzeniem jego przesłania jest koncepcja, że wszelkie istoty obdarzone życiem – od ludzi i zwierząt po mikroorganizmy – posiadają duszę (jiwę), a celem każdej duszy jest uwolnienie się od karmicznej materii, by osiągnąć stan czystej, nieskończonej percepcji, wiedzy i szczęśliwości. Wyzwolenie to, zwane moksza, nie jest darem ani nagrodą, lecz naturalnym skutkiem całkowitego oczyszczenia.
Najbardziej znaną i wyróżniającą cechą nauk Mahawiry jest skrajnie rozumiana ahinsa, czyli zasada niestosowania przemocy. W dżinizmie przemoc definiuje się bardzo szeroko: obejmuje nie tylko fizyczne zabijanie czy ranienie, lecz także szkodzenie przez słowa, a nawet myśli. Już sama intencja wyrządzenia krzywdy generuje negatywną karmę. Mnisi dżinijscy podejmują ekstremalne środki ostrożności, by nie zabijać nawet najmniejszych form życia – zamiatają przed sobą drogę, używają filtrów do wody, unikają jedzenia nocą, by nie połknąć przypadkiem owada. Mahawira uczył jednak, że ahinsa obowiązuje nie tylko ascetów, lecz także świeckich, w miarę ich możliwości i sytuacji życiowej.
Obok ahinsy wymienia się często cztery inne kluczowe zasady etyczne, które razem stanowią tzw. pięć wielkich ślubowań (mahavrata) dla mnichów oraz ich złagodzoną wersję (anubrata) dla świeckich wiernych:
- Satja – prawdomówność, rozumiana jako powstrzymanie się od fałszu, oszczerstw, kłamstw oraz słów, które mogą sprowadzić szkodę na innych. Mahawira podkreślał, że prawda nie powinna być wypowiadana w sposób raniący, a milczenie bywa lepsze niż słowo zadane ostrzej niż potrzeba.
- Asteja – niekradzenie, obejmujące nie tylko zakaz przywłaszczania sobie cudzej własności, lecz także powstrzymanie się od wszelkich form oszustwa, wyzysku czy korzystania z rzeczy, które nie zostały uczciwie zdobyte.
- Brahmaczarja – czystość seksualna. W wypadku mnichów oznacza ona pełny celibat, w wypadku świeckich – wierność małżeńską, powściągliwość i panowanie nad zmysłami.
- Aparigraha – nieprzywiązywanie się do dóbr i ograniczanie własnych potrzeb. Mahawira wskazywał, że pogłębiające się pragnienia, chciwość i własność prowadzą do konfliktów, przemocy i cierpienia. Asceci mają zredukować posiadanie niemal do zera, świeccy zaś – ograniczać konsumpcję i rozwijać postawę wewnętrznej wolności wobec rzeczy.
Wszystkie te zasady podporządkowane są idei oczyszczania duszy z karmy. Każdy gniew, pożądanie, przywiązanie czy nienawiść przyciągają nową karmiczną materię, podczas gdy powściągliwość, spokój i współczucie chronią duszę przed dalszym obciążeniem. Dlatego Mahawira uczył nieustannej czujności nad umysłem i emocjami, rozwijania łagodności i tolerancji nawet wobec tych, którzy myślą inaczej.
W filozofii dżinizmu szczególne miejsce zajmuje także doktryna anekantawady, czyli wielostronności prawdy, którą tradycja wiąże z nauczaniem Mahawiry. Zgodnie z nią żadne pojedyncze stwierdzenie nie może wyczerpać złożoności rzeczywistości, ponieważ każde jest wypowiadane z określonego punktu widzenia. Aby unaocznić tę ideę, dżiniści często przywołują przykład ślepców dotykających słonia: jeden chwyta trąbę, inny nogę, kolejny ogon – każdy opisuje więc coś prawdziwego, lecz cząstkowego. Anekantawada nie oznacza relatywizmu, lecz pokorę poznawczą i skłonność do dialogu; sugeruje, że różne szkoły filozoficzne mogą ujmować odmienne aspekty tej samej rzeczywistości.
Z anekantawadą wiąże się też nauka o syadwadzie, czyli doktrynie “w pewien sposób”. Twierdzenia o świecie mają sens tylko wtedy, gdy określimy, w jakim aspekcie są prawdziwe. Na przykład “dusza jest wieczna” – w pewnym sensie tak, bo jej istota trwa, ale “dusza jest też zmienna”, bo podlega przemianom wiedzy, zanieczyszczenia karmicznego itd. Ten złożony sposób mówienia ma chronić przed dogmatyzmem i nietolerancją wobec innych stanowisk.
Wspólnota dżinijska: mnisi, świeccy i rola Mahawiry
Mahawira Wardhamana nie tylko głosił doktrynę, ale też zorganizował struktury wspólnoty dżinijskiej w sposób, który przetrwał w wielu aspektach do dziś. W tradycyjnej wizji istnieją cztery filary społeczności dżinijskiej: mnisi (sadhu), mniszki (sadhwi), świeccy wyznawcy (śrawaka) i świeckie wyznawczynie (śrawika). Zadaniem Mahawiry jako tirthankary było ustanowienie ścisłych reguł życia monastycznego oraz ogólnych zasad dla świeckich, tak aby możliwe było stopniowe oczyszczanie karmy niezależnie od stanu życia.
Mnisi i mniszki podejmują pięć wielkich ślubowań w pełnej formie. Ich sposób życia jest skrajnie zdyscyplinowany: praktykują codzienne medytacje, posty, wielogodzinne recytacje tekstów, a także liczne praktyki pokutne. Ich ubiory, liczba przedmiotów osobistego użytku oraz trasy wędrówek są ściśle określone regułami. Kluczowa jest tu zasada nieposiadania: mnich nie może mieć majątku, domu, ziemi, a także nie może samodzielnie przygotowywać posiłków – żywi się wyłącznie jałmużną przyniesioną przez świeckich wyznawców.
Świeccy wyznawcy, choć nie są zobligowani do tak surowych wymagań, również zobowiązują się do przestrzegania pięciu zasad etycznych w łagodniejszej formie. Oczekuje się od nich uczciwości w handlu i pracy, powściągliwości w konsumpcji, wspierania mnichów i świątyń, a także regularnych praktyk religijnych w domu i w świątyni. To właśnie dzięki świeckim wspólnotom dżinizm przetrwał jako religia, szczególnie w okresach, gdy liczba ascetów malała lub byli oni prześladowani.
Mahawira, według tradycji, spędzał wiele czasu na pouczaniu świeckich wyznawców, wskazując im, jak mogą postępować drogą oczyszczania karmy w warunkach życia rodzinnego i zawodowego. Zachęcał do uczciwego handlu, ograniczania przemocy w rolnictwie (na przykład przez unikanie orki niszczącej organizmy glebowe, gdy to tylko możliwe) oraz do wspierania działań dobroczynnych. Wiele dżinijskich społeczności kupieckich w Indiach do dziś słynie z działalności filantropijnej, budowania szpitali dla ludzi i schronisk dla zwierząt, co postrzegane jest jako praktyczne urzeczywistnienie zasady ahinsy.
Mahawira miał również wprowadzić czy uściślić organizację wspólnoty poprzez regularne zgromadzenia, w czasie których mnisi przedstawiali swe sprawozdania z praktyki, wyznawali przewinienia i prosili o wybaczenie współbraci. Tego rodzaju praktyki pokutne i rytuały pojednania są ważnym elementem dżinijskiej dyscypliny duchowej. Podczas świąt takich jak Paryuszana dżiniści przepraszają za wszelką krzywdę wyrządzoną istotom żywym, powtarzając formuły przebaczenia i oczyszczenia.
Mahawira a inne tradycje indyjskie
Choć dżinizm jest odrębną religią, jego dzieje ściśle splatają się z losami innych wielkich tradycji Indii, zwłaszcza buddyzmu i hinduizmu. Mahawira był niemal współczesny Buddzie, a ich wspólnoty spotykały się w tych samych regionach i nierzadko rywalizowały o patronat władców oraz o zwolenników. Teksty buddyjskie przedstawiają Nigganthę Nataputtę jako wymagającego nauczyciela ascetycznego, z którym uczniowie Buddy prowadzili debaty na temat natury duszy, karmy i wyzwolenia.
Jedną z istotnych różnic między naukami Mahawiry a doktryną buddyjską jest kwestia istnienia trwałej duszy. Dżinizm utrzymuje silną koncepcję indywidualnej jiwy, odwiecznej, nieśmiertelnej, mogącej osiągnąć pełnię doskonałości. Buddyzm natomiast formułuje naukę o anatta – braku trwałego “ja” – i akcentuje nietrwałość wszystkich zjawisk, w tym tego, co mylnie uznaje się za duszę. Spór o naturę jaźni leży u podstaw odmiennych dróg medytacyjnych i metafizycznych tych tradycji.
Z hinduizmem dżinizm dzieli wiele pojęć, takich jak karma, samsara, mokszę czy praktykę jogi, lecz interpretowane są one w specyficzny sposób. Hinduistyczny ideał bhakti – oddania osobowemu Bogu – nie ma odpowiednika w doktrynie Mahawiry, która nie przewiduje centralnej roli łaski boskiej. Dżinijski nacisk na skrajne niekrzywdzenie oraz materialne rozumienie karmy odróżniają go od większości szkół hinduistycznych, choć w praktyce życia społecznego oba systemy długo współistniały, przenikając się w obrzędowości i kulturze.
Istnieją też liczne obszary wspólne, takie jak szacunek dla ascezy, praktyki medytacyjne, czy idea wielu inkarnacji. W niektórych regionach Indii świątynie dżinijskie i hinduistyczne funkcjonowały obok siebie, a lokalne wierzenia ludowe splatały elementy obu religii. Mimo tych związków Mahawira pozostaje w pamięci swoich wyznawców jako ktoś, kto w wyjątkowo klarowny sposób oddzielił drogę dżinijską od innych ścieżek, akcentując bezkompromisową etykę i osobistą odpowiedzialność za swoje czyny.
Znaczenie Mahawiry Wardhamany we współczesnym dżinizmie
Choć od czasów Mahawiry minęły ponad dwa i pół tysiąca lat, jego nauki wciąż pozostają żywe w praktyce milionów dżinistów, zwłaszcza w Indiach. Współczesne wspólnoty zarówno digambarów, jak i śwetambarów odwołują się do jego autorytetu przy interpretacji zasad etycznych, regulacji monastycznych i form pobożności. Wizerunki Mahawiry zdobią liczne świątynie, zwłaszcza w stanie Rajasthan, Gudżarat i Karnataka, a jego urodziny obchodzone są jako jedno z najważniejszych świąt dżinijskich.
W świecie, w którym problem przemocy, ekologii i etyki konsumpcji nabiera coraz większego znaczenia, zapatrywania Mahawiry na ahinsę, ograniczanie potrzeb i współczucie wobec wszystkich istot zyskują nowe odczytania. W wielu kręgach intelektualnych i międzyreligijnych podkreśla się, że myśl dżinijska może inspirować do poszukiwania bardziej zrównoważonych modeli rozwoju, opartych na prostocie i odpowiedzialności moralnej. Niektórzy badacze wskazują, że bez radykalnego przesłania takich nauczycieli jak Mahawira trudno byłoby w pełni zrozumieć późniejsze ruchy pokojowe, wegetariańskie i ekologiczne w Indiach.
Dla samych dżinistów Mahawira jest jednak nie tylko inspiracją etyczną, lecz przede wszystkim ideałem duchowym. Jego życie – od książęcego dostatku po skrajną ascezę i kevalajnana – przypomina, że każda dusza, niezależnie od pochodzenia czy pozycji społecznej, może w zasadzie przejść całą drogę oczyszczenia. W tym sensie dżinizm, choć surowy i wymagający, zawiera w sobie silny element nadziei: wyzwolenie jest możliwe, ponieważ Mahawira oraz inni tirthankarowie pokazali, że człowiek może przekroczyć wszelkie ograniczenia karmy.
Tradycje opowiadające o Mahawirze, jego przepowiadaniach i cudownych wydarzeniach z jego życia nie są dla dżinistów wyłącznie legendami. Stanowią raczej żywy język symboli, przez który wyraża się głębokie prawdy o naturze duszy, karmy i drogi do wyzwolenia. W modlitwach, medytacjach i codziennych decyzjach wierni wciąż odwołują się do jego postaci jako do przewodnika, który nie tylko nauczał, ale swoim własnym życiem urzeczywistnił to, czego nauczał.
Mahawira Wardhamana pozostaje więc centralną postcią dżinizmu: historycznym ascetą, nauczycielem o olbrzymim wpływie, a zarazem ponadczasowym wzorem tirthankary, który wytyczył “bród” łączący świat cierpienia z brzegiem wyzwolenia. Jego imię, nauki i wizerunek kształtują duchową tożsamość wyznawców, a w szerszej perspektywie przypominają o możliwości prowadzenia życia opartego na skrajnej współczującej, nieszkodzącej innym istotom postawie. W tym sensie Mahawira stał się nie tylko świętym dżinizmu, ale jedną z kluczowych postaci religijnej historii ludzkości, której przesłanie o odpowiedzialności, pokorze i wyrzeczeniu wciąż domaga się twórczej interpretacji.
