Religijność w Korei Południowej stanowi fascynujące połączenie dziedzictwa konfucjańskiego, wpływów buddyzmu, gwałtownego rozwoju chrześcijaństwa oraz rosnącego odsetka osób deklarujących brak przynależności religijnej. Kraj ten, dynamicznie zmodernizowany i głęboko zanurzony w globalizacji, jest jednocześnie jednym z najbardziej istotnych laboratoriów przemian religijnych na świecie. Analiza południowokoreańskiej struktury wyznaniowej odsłania nie tylko lokalną specyfikę, ale także szersze procesy zachodzące w globalnym krajobrazie religii – sekularyzację, przemiany demograficzne, „rynek religijny” i współistnienie tradycji z nowoczesnością.
Religijność w Korei Południowej – zarys historyczny i współczesny obraz
Korea Południowa jest często przedstawiana jako kraj o dużym odsetku osób niewierzących, ale jednocześnie z niezwykle aktywną sceną religijną. Aby zrozumieć tę pozorną sprzeczność, trzeba uwzględnić zarówno specyficzną historię religii na Półwyspie Koreańskim, jak i unikalną metodologię badań statystycznych, uwzględniającą różne poziomy zaangażowania i tożsamości.
Na przestrzeni wieków Korea rozwijała się pod silnym wpływem konfucjanizmu, który choć formalnie nie zawsze bywa klasyfikowany jako religia, pełnił funkcję nadrzędnego systemu etycznego, społecznego i politycznego. Obok niego funkcjonował szamanizm (często określany jako „religia ludowa”), oraz – szczególnie od czasów Królestwa Silla i Goryeo – buddyzm. W okresie dynastii Joseon dominującą ideologią państwową stał się neokonfucjanizm, co doprowadziło do marginalizacji buddyzmu, ale nie do jego całkowitego zaniknięcia.
Na przełomie XIX i XX wieku do Korei zaczęło docierać chrześcijaństwo – zarówno katolicyzm, jak i różne nurty protestantyzmu. W XX wieku, zwłaszcza po wojnie koreańskiej i podziale Półwyspu, Korea Południowa stała się jednym z najbardziej dynamicznie rosnących centrów chrześcijaństwa na świecie. Równocześnie jednak zachodził głęboki proces industrializacji, urbanizacji i westernizacji, który przyczynił się do wzrostu liczby osób określających się jako „bez religii”.
Jednym z kluczowych elementów południowokoreańskiej religijności jest formalne rozróżnienie pomiędzy przynależnością a praktyką. W wielu badaniach statystycznych spora część społeczeństwa deklaruje brak religii, lecz w praktyce uczestniczy w rytuałach religii ludowej, odwiedza świątynie buddyjskie w ważne święta, bierze udział w chrześcijańskich obrzędach rodzinnych lub utrzymuje konfucjańskie rytuały przodków. W efekcie statystyki nie zawsze w pełni oddają złożoność tamtejszej duchowości.
Struktura wyznaniowa Korei Południowej – najnowsze dane i ich interpretacja
Dostępne statystyki dotyczące religijności w Korei Południowej pochodzą głównie z krajowych spisów ludności oraz badań organizacji międzynarodowych. Ostatni pełny spis ludności z pytaniami o religię przeprowadzono w 2015 roku przez południowokoreański urząd statystyczny (Statistics Korea). W kolejnych latach ukazały się liczne analizy, a także międzynarodowe porównania (m.in. Pew Research Center, World Values Survey, Gallup).
Zgodnie z danymi spisu z 2015 roku populację Korei Południowej (wówczas ok. 49 mln mieszkańców) można było podzielić według deklarowanego wyznania następująco:
- ok. 56–57% – osoby deklarujące brak przynależności religijnej,
- ok. 19–20% – protestanci (wliczając różne odłamy ewangelikalne),
- ok. 15% – buddyści (głównie szkoły buddyzmu mahajany, np. Jogye),
- ok. 7–8% – katolicy,
- pozostały odsetek – inne religie: won-buddyzm, nowe ruchy religijne, niewielkie wspólnoty islamu, prawosławia czy ruchów synkretycznych.
Te dane są najczęściej cytowaną podstawą do analizy religijności w Korei Południowej. Wskazują one, że formalnie ponad połowa społeczeństwa deklaruje się jako „bez religii” (non-religious), przy czym szczególnie wysoki odsetek osób niereligijnych występuje w młodszych kohortach wiekowych oraz w wielkich aglomeracjach, takich jak Seul, Incheon czy Busan.
Warto jednak zauważyć, że odsetek deklarowanych osób bez religii stopniowo rósł. Jeszcze na początku lat 80. i 90. XX wieku struktura była inna – religie tradycyjne i chrześcijaństwo notowały dynamiczny wzrost, a sekularyzacja nie była tak wyraźna. Wzrost odsetka osób niereligijnych można powiązać z kilkoma tendencjami:
- postępującą modernizacją społeczeństwa,
- wzrostem poziomu wykształcenia i urbanizacji,
- silną konkurencją czasu wolnego i kultury masowej,
- znużeniem wobec skandali obyczajowych i finansowych części instytucji religijnych,
- indywidualizacją systemów wartości, w której tradycyjne instytucje religijne tracą monopol na sens i moralność.
Z kolei od lat 60. do 90. XX wieku mieliśmy w Korei Południowej do czynienia z bardzo dynamicznym rozwojem chrześcijaństwa, szczególnie nurtów ewangelikalnych i prezbiteriańskich. Seul stał się domem dla jednych z największych kongregacji protestanckich na świecie; najbardziej znanym przykładem jest kościół Yoido Full Gospel Church. Chrześcijaństwo zaczęło pełnić rolę nie tylko duchową, lecz także społeczną i polityczną – było związane z ruchem prodemokratycznym, działalnością charytatywną, edukacją i amerykańskimi wpływami kulturowymi.
Buddyzm południowokoreański przeszedł z kolei proces częściowej modernizacji i odnowy, próbując odpowiadać na wyzwania nowoczesności. Organizuje się wokół wielkich zakonów (np. Jogye), ale zachowuje ścisły związek z krajobrazem i kulturą; górskie świątynie, takie jak Bulguksa czy Haeinsa, stały się nie tylko ośrodkami kultu, lecz także ważnymi destynacjami turystycznymi oraz symbolami dziedzictwa.
W tle istnieje rozbudowana mozaika nowych ruchów religijnych oraz nurtów synkretycznych, często łączących elementy chrześcijaństwa, buddyzmu i tradycyjnego szamanizmu. Ich obecność jest szczególnie widoczna w miastach i w medialnej przestrzeni religijnej; część z nich wzbudza kontrowersje, inne włączają się w działania społeczne i dobroczynne.
Kontekst globalny – religie świata i miejsce Korei Południowej
Aby właściwie osadzić religijność w Korei Południowej, trzeba odnieść ją do szerszych statystyk opisujących religie świata. Dane z początku lat 20. XXI wieku (m.in. oparte na szacunkach Pew Research Center, World Christian Database i innych ośrodków badawczych) pozwalają zarysować następujący, przybliżony obraz globalnej struktury wyznaniowej:
- chrześcijanie – ok. 31% populacji świata,
- muzułmanie – ok. 24%,
- osoby bez przynależności religijnej (w tym ateiści, agnostycy i „spiritual but not religious”) – ok. 16%,
- hinduizm – ok. 15%,
- buddyzm – ok. 7%,
- religie tradycyjne, animistyczne i ludowe – 5–6%,
- inne religie (w tym judaizm, sikhizm, bahaizm, nowe ruchy religijne) – kilka procent łącznie.
W skali globalnej dominują więc dwie wielkie tradycje: chrześcijaństwo i islam, a za nimi plasują się hinduizm i buddyzm. Korea Południowa wpisuje się w ten krajobraz w sposób nietypowy z kilku powodów:
- bardzo wysoki odsetek osób formalnie niereligijnych – znacznie wyższy niż średnia światowa,
- silna pozycja chrześcijaństwa przy relatywnie małej populacji kraju – Korea jest jednym z najważniejszych centrów protestantyzmu w Azji,
- obecność buddyzmu w formie zmodernizowanej, ale ciągle zakorzenionej w tradycji,
- współistnienie tradycji konfucjańskich i religii ludowej z nowoczesnymi kościołami chrześcijańskimi.
Według długoterminowych prognoz demograficznych (m.in. projekcji Pew Research do 2050 i 2070 roku) w skali globu przewiduje się wzrost liczby muzułmanów i chrześcijan, a także utrzymanie bądź niewielki wzrost ogólnej liczby osób bez przynależności religijnej (choć ich odsetek w populacji może się zmieniać w różnych regionach). Dla Korei Południowej przewiduje się raczej dalszą sekularyzację, starzenie się populacji oraz spadek ogólnej liczby mieszkańców, co będzie miało wpływ na struktury wszystkich religii.
Warto w tym kontekście dostrzec, że koreański przypadek łączy elementy zachodniego modelu sekularyzacji (wysoki odsetek osób niereligijnych, indywidualizacja stylów życia) z azjatyckim dziedzictwem konfucjańskim i buddyjskim. To sprawia, że kraj ten jest ważnym punktem odniesienia dla socjologów religii, badających globalne trendy: osłabienie autorytetu instytucji, prywatyzację wiary, „religijny supermarket” (wysoki pluralizm ofert duchowych) oraz hybrydyzację praktyk.
Religia, modernizacja i społeczeństwo – specyfika południowokoreańska
Religijność w Korei Południowej nie jest jedynie kwestią osobistego wyboru duchowego; ściśle wiąże się z procesami modernizacji, kapitalizmu i przemian społecznych. Po wojnie koreańskiej kraj doświadczył niezwykle szybkiego wzrostu gospodarczego, nazywanego „cudem nad rzeką Han”. W tym okresie religie – zwłaszcza chrześcijaństwo – odgrywały istotną rolę w kształtowaniu etyki pracy, solidarności społecznej i nadziei na poprawę losu.
Dla wielu Koreańczyków powojennych pokoleń kościoły protestanckie były miejscem, gdzie można było znaleźć wsparcie edukacyjne, stypendia, pomoc socjalną oraz szansę na integrację ze środowiskami nowej miejskiej klasy średniej. Chrześcijaństwo kojarzyło się również z demokracją, prawami człowieka i Zachodem. Niektórzy badacze porównują tę rolę do funkcji, jaką protestancka etyka pełniła w klasycznej analizie Maxa Webera, promując dyscyplinę, oszczędność i zaangażowanie w rozwój materialny.
Konfucjanizm natomiast, mimo utraty statusu ideologii państwowej, nadal silnie wpływa na strukturę społeczną i życie rodzinne. Wysoki nacisk na edukację, szacunek dla starszych, hierarchię i obowiązki wobec rodziny ma swoje korzenie w konfucjańskiej etyce. Rytuały przodków, choć nie zawsze formalnie uznawane jako „religijne”, wciąż odgrywają istotną rolę w domach, zwłaszcza podczas ważnych świąt (Chuseok, Seollal). Wielu obywateli, którzy w spisach ludności podają brak religii, praktykuje te rytuały, przejawiające religię w formie kulturowej.
Szamanizm (musok) zachował swoje miejsce na peryferiach wielkich systemów – jest obecny w rytuałach mających zapewnić powodzenie w interesach, ochronę przed nieszczęściem, czy dobrą pomyślność przed egzaminami. Szamanki (mudang) i szamani prowadzą ceremonie gut, podczas których „negocjują” z duchami w imieniu swoich klientów. Dla statystyk są to zjawiska trudne do uchwycenia, ponieważ nie tworzą sformalizowanego „kościoła” z członkostwem.
Wspomniany wyżej proces sekularyzacji przejawia się w kilku wymiarach:
- spadek regularnej praktyki religijnej wśród młodzieży,
- mniejsze zainteresowanie tradycyjnymi rytuałami przodków w miastach,
- wzrost liczby osób określających się jako „niezwiązane z żadną religią”,
- przenoszenie sfery sensu z instytucji religijnych do indywidualnych poszukiwań, psychologii, coachingu czy kultury popularnej.
Jednocześnie religie aktywnie reagują na te zmiany. Kościoły protestanckie i katolickie intensywnie wykorzystują media – telewizję, internet, portale społecznościowe – do ewangelizacji i budowania wspólnot online. Świątynie buddyjskie otwierają programy medytacyjne, pobyty typu „templestay” dla turystów i osób szukających wyciszenia, a także angażują się w działania ekologiczne. Pojawiają się inicjatywy międzyreligijne, które próbują łagodzić napięcia i budować współpracę w społeczeństwie coraz bardziej zróżnicowanym kulturowo.
Religijność młodego pokolenia i wyzwania demograficzne
Jednym z kluczowych czynników wpływających na przyszłość religii w Korei Południowej jest sytuacja demograficzna. Kraj ten należy do najszybciej starzejących się społeczeństw świata, z bardzo niskim współczynnikiem dzietności. Konsekwencje tego procesu są widoczne w strukturze wyznaniowej: starsze pokolenia są częściej związane z organizacjami religijnymi (szczególnie z protestantyzmem i buddyzmem), podczas gdy młodzież w większej mierze deklaruje brak religii.
Młodzi Koreańczycy dorastają w warunkach silnej konkurencji edukacyjnej, presji sukcesu zawodowego oraz niepewności ekonomicznej i mieszkaniowej. W takim środowisku tradycyjne wspólnoty religijne nie zawsze są postrzegane jako miejsce wsparcia; czasem uchodzą za dodatkowe źródło obowiązków, konformizmu i kontroli. Część młodych szuka alternatywnych dróg: praktyk medytacyjnych, jogi, duchowości New Age, a także prywatnych form wiary niezwiązanych instytucjonalnie.
Zmienia się również stosunek do autorytetów religijnych. Afery finansowe, skandale moralne, upolitycznienie niektórych kościołów czy ruchów religijnych prowadzą do spadku zaufania. Powszechny dostęp do informacji i globalnych debat (np. dotyczących praw mniejszości, równości płci, krytyki fundamentalizmu) sprawia, że młodych trudniej związać z tradycyjnymi strukturami opartymi na hierarchii i posłuszeństwie.
To wszystko nie oznacza zaniku religijności jako takiej, lecz raczej jej przekształcenie. U wielu młodych Koreańczyków zauważa się postawę określaną czasem jako „prywatna duchowość” – wiara w „coś więcej” bez formalnej deklaracji członkostwa. Statystyki klasyfikują takie osoby jako „bez religii”, lecz ich światopogląd bywa złożony, łącząc elementy nauki, tradycji rodzinnych, filozofii Wschodu i Zachodu.
Korea Południowa na tle innych regionów – Azja, Zachód i globalna mozaika
Porównanie religijności w Korei Południowej z innymi częściami świata odsłania jeszcze jedną ciekawą perspektywę. W Azji Wschodniej (Chiny, Japonia, Tajwan, Hongkong, częściowo Singapur) obserwuje się wysokie odsetki osób deklarujących brak religii w sensie instytucjonalnym, przy jednoczesnym istnieniu rozbudowanych praktyk rytualnych związanych z przodkami, bóstwami lokalnymi i tradycyjnymi systemami filozoficzno-religijnymi. Korea Południowa wpisuje się w ten wzorzec, ale wyróżnia się skalą obecności chrześcijaństwa.
W porównaniu z Europą Zachodnią, gdzie sekularyzacja ma długą historię związaną z procesami oświeceniowymi, rewolucją przemysłową i konfliktami na tle wyznaniowym, koreańska sekularyzacja jest znacznie młodsza i bardziej gwałtowna. Równocześnie w Europie chrześcijaństwo, mimo spadku praktyk, jest silnie powiązane z tożsamością kulturową, podczas gdy w Korei – gdzie chrystianizacja nastąpiła relatywnie późno – te związki są inne i bardziej zróżnicowane klasowo.
Na tle Ameryki Łacińskiej czy Afryki Subsaharyjskiej Korea Południowa jawi się jako społeczeństwo bardziej zsekularyzowane, ale jednocześnie jako istotne centrum wysyłające misjonarzy i projekty religijne za granicę. Kościoły południowokoreańskie często angażują się w działalność misyjną na całym świecie, zwłaszcza w Azji Środkowej, Afryce czy wśród mniejszości koreańskich na obczyźnie, co wpisuje się w szerszy trend „Globalnego Południa” jako nowego serca chrześcijaństwa.
Tym samym religijność w Korei Południowej jest zarówno odbiorcą, jak i nadawcą globalnych przepływów: importuje zachodnie wzory religijne i filozoficzne, a zarazem eksportuje własne formy chrześcijaństwa, buddyzmu i nowych ruchów w różne regiony świata. Ta cyrkulacja sprawia, że koreańskie doświadczenie religijne staje się elementem szerszej globalnej mozaiki, w której tradycje ulegają ciągłym przekształceniom.
