Celibat – czym jest i jakie ma znaczenie religijne

Celibat to bezżenność, która w kontekście religijnym oznacza świadomie przyjęty stan życia bez małżeństwa. W chrześcijaństwie jest związany z oddaniem Bogu i określoną formą służby wspólnocie. Najczęściej mówi się o nim w odniesieniu do duchownych katolickich, lecz pojęcie nie ogranicza się do księży. Znaczenie celibatu i reguły jego podejmowania zależą od tradycji, rodzaju posługi oraz formy życia religijnego.

Bezżenność i wstrzemięźliwość

W ścisłym sensie celibat opisuje pozostawanie bez małżeństwa. Wstrzemięźliwość seksualna oznacza powstrzymywanie się od aktywności seksualnej. W chrześcijańskim zobowiązaniu do celibatu te dwie kwestie są ze sobą związane, ale same słowa nie znaczą dokładnie tego samego. Człowiek niepozostający w małżeństwie nie musi z tego powodu realizować religijnego celibatu.

Czystość ma jeszcze szersze znaczenie moralne. W katolickiej etyce dotyczy uporządkowania seksualności odpowiednio do stanu życia, również w małżeństwie. Ślub czystości składany w życiu zakonnym i zobowiązanie do celibatu związane ze święceniami nie są identyczną formą przyrzeczenia. Ich podobieństwo nie znosi różnicy między powołaniem zakonnym a kapłańskim.

Uzasadnienie religijne

Chrześcijańskie objaśnienia celibatu odwołują się do życia Jezusa i do ewangelicznej bezżenności podejmowanej ze względu na królestwo Boże. Ważny jest także motyw oddania czasu i sił służbie religijnej. W takim ujęciu celibat ma być pozytywnym wyborem sposobu życia, a nie samym formalnym zakazem zawarcia małżeństwa.

Sobór Watykański II łączył celibat prezbiterów z niepodzielnym oddaniem Chrystusowi i służbie ludziom. Jednocześnie zaznaczał, że nie wynika on z samej natury kapłaństwa, wskazując na tradycje dopuszczające żonatych duchownych. Pozwala to odróżnić duchową wartość bezżenności od pytania, kiedy staje się ona warunkiem przyjęcia określonej posługi.

Kościół łaciński i katolickie Kościoły wschodnie

W Kościele łacińskim kandydatów do prezbiteratu zasadniczo wybiera się spośród mężczyzn gotowych do życia w celibacie. Istnieją wyjątki przewidziane przez kościelną dyscyplinę. Odrębną sytuacją jest diakonat stały, do którego mogą być dopuszczani żonaci mężczyźni. Samo stwierdzenie, że wszyscy duchowni katoliccy muszą być nieżonaci, byłoby więc zbyt szerokie.

W katolickich Kościołach wschodnich zachowano również tradycję święcenia żonatych mężczyzn na prezbiterów. Biskupów wybiera się spośród duchownych żyjących w celibacie. Trzeba odróżniać przyjęcie święceń przez mężczyznę już żonatego od zawierania małżeństwa po święceniach. Są to różne sytuacje, podlegające odrębnym zasadom.

Prawosławie i tradycje protestanckie

W prawosławiu współistnieją żonaci duchowni parafialni oraz duchowni bezżenni, w tym mnisi. Zasadą jest zawarcie małżeństwa przed święceniami, a biskupów wybiera się spośród osób bezżennych. Obecność rodzin kapłańskich nie oznacza braku szacunku dla celibatu: życie monastyczne ma w tej tradycji istotną rangę duchową.

W wielu Kościołach protestanckich małżeństwo duchownych jest dopuszczalne i nie istnieje powszechny obowiązek celibatu związany z posługą. Anglikańskie Artykuły religii wyraźnie uznają możliwość zawierania małżeństwa przez duchownych. Dobrowolna bezżenność może jednak występować także w tych tradycjach. Różnica dotyczy obowiązku, a nie wykluczenia takiego wyboru.

Celibat jako powołanie i zasada kościelna

Celibat duchownych należy rozpatrywać jednocześnie jako zobowiązanie osobiste i element kościelnej dyscypliny. Sam fakt, że ma uzasadnienie teologiczne, nie czyni obowiązku bezżenności dogmatem. Odmienność praktyk Wschodu i Zachodu pokazuje, że wspólna wiara w kapłaństwo może łączyć się z różnymi regułami dopuszczania kandydatów do święceń.

W opisie konkretnej osoby znaczenie ma jej rzeczywisty stan życia: ksiądz diecezjalny, zakonnik, zakonnica i osoba świecka konsekrowana nie pełnią tej samej roli. Nie należy też utożsamiać celibatu z izolacją społeczną. Zobowiązanie dotyczy sposobu przeżywania relacji i powołania, podczas gdy życie wspólnotowe, przyjaźń i odpowiedzialność za innych pozostają odrębnymi wymiarami codzienności.