Bazylika św. Franciszka z Asyżu należy do najbardziej fascynujących miejsc kultu na świecie, łącząc w sobie znaczenie religijne, historyczne oraz artystyczne. Jej monumentalna architektura, położenie na wzgórzu Umbrii oraz związek z charyzmatyczną postacią św. Franciszka sprawiają, że jest to punkt odniesienia nie tylko dla chrześcijan, lecz także dla wszystkich zainteresowanych duchowością, dialogiem międzyreligijnym i dziedzictwem kulturowym. Wokół tej świątyni narosła bogata tradycja pielgrzymek, refleksji nad ideą ubóstwa, pokoju i troski o stworzenie. Bazylika z Asyżu wpisuje się w szeroką panoramę światowych miejsc świętych, od Santiago de Compostela po Mekkę, od Jerozolimy po Bodh Gaję, tworząc wielowymiarową mapę przestrzeni, w których człowiek od wieków szuka kontaktu z tym, co przekracza jego codzienność.
Asyż – miasto świętego Franciszka i narodziny idei pielgrzymowania
Asyż, malowniczo położone na zboczach Apeninów, od XIII wieku kojarzony jest przede wszystkim z postacią św. Franciszka – człowieka, który w dramatyczny sposób porzucił dostatnie życie kupieckiego syna, by wybrać drogę radykalnego **ubóstwa** i naśladowania Chrystusa. Jego historia, pełna zwrotów i wewnętrznego zmagania, szybko stała się inspiracją dla tysięcy ludzi z różnych krajów Europy. Wraz z rozwojem zakonu franciszkańskiego, Asyż zaczął przyciągać pielgrzymów, pragnących dotknąć źródła charyzmatu Biedaczyny z Umbrii.
Miasto szybko zyskało rangę jednego z głównych ośrodków duchowości łacińskiego chrześcijaństwa. Obok Rzymu, Composteli czy Jerozolimy, Asyż stał się punktem na mapie długich, trudnych wędrówek, które miały nie tylko wymiar religijny, ale i egzystencjalny. Pielgrzym, wyruszając w drogę, decydował się na wysiłek fizyczny i duchowy, licząc na przemianę, na znalezienie odpowiedzi, na przebaczenie lub umocnienie wiary. Do dziś w mieście krzyżują się ścieżki różnych szlaków – zarówno nowo wyznakowanych tras pieszych, jak i dawnych dróg średniowiecznych, prowadzących przez Umbrię i Toskanię.
Centralnym punktem tego krajobrazu duchowego stała się Bazylika św. Franciszka. Zanim jednak powstała świątynia w obecnym kształcie, miejsce pochówku Franciszka było skromne i mało widoczne. Dopiero decyzja o wzniesieniu bazyliki, podjęta wkrótce po jego kanonizacji, nadała Asyżowi nowy, monumentalny charakter. Od samego początku budowla łączyła w sobie wymiar sacrum z funkcją symbolu – miała być znakiem wdzięczności Kościoła za świadectwo świętego oraz świadectwem potęgi rodzącego się ruchu franciszkańskiego.
Specyfika Asyżu polega na wyjątkowej harmonii między miastem a otaczającą je przyrodą. Ciche wzgórza, oliwne gaje i rozległe widoki na równinę spoletską tworzą idealne tło dla modlitwy i kontemplacji. To właśnie w takim pejzażu budziła się duchowość Franciszka: odkrywał on piękno przyrody jako księgę objawiającą miłość Stwórcy. Nie sposób zrozumieć bazyliki bez tego kontekstu – architektura świątyni została pomyślana tak, by otwierać się na otoczenie, kierować wzrok ku niebu i jednocześnie zakotwiczać wiernych w konkretnym miejscu na ziemi.
Architektura i znaczenie Bazyliki św. Franciszka z Asyżu
Budowa Bazyliki św. Franciszka rozpoczęła się w 1228 roku, zaledwie dwa lata po śmierci świętego, i postępowała w niezwykłym tempie. W krótkim czasie powstała dwupoziomowa konstrukcja, składająca się z bazyliki górnej i dolnej, osadzona na masywnej platformie na krańcu wzgórza. To rozwiązanie architektoniczne uczyniło z niej nie tylko świątynię, ale także potężny znak obecny w krajobrazie, widoczny z daleka dla nadchodzących pielgrzymów. Wpisanie świątyni na Listę **UNESCO** jako miejsca światowego dziedzictwa kulturowego potwierdziło jej wyjątkową wartość dla całej ludzkości.
Bazylika dolna, ciemniejsza i niższa, przypomina romańskie kościoły o grubych murach i skromniejszych oknach. Jej wnętrze sprzyja skupieniu i wyciszeniu. To tutaj znajduje się grób św. Franciszka – krypta, w której wierni mogą zatrzymać się na modlitwie przy relikwiach, stanowi serce całego kompleksu. Charakter tego miejsca odzwierciedla pierwotnego ducha franciszkanów: prostotę, pokorę i bliskość z tajemnicą śmierci i zmartwychwstania.
Bazylika górna reprezentuje inny wymiar doświadczenia religijnego – jest jaśniejsza, wyższa, otwarta na światło. W stylu przejściowym między romanizmem a gotykiem, jej strzeliste łuki i wysokie okna z kolorowymi witrażami kierują wzrok ku górze, ku transcendencji. To tutaj rozwinął się niezwykły program malarski, przypisywany m.in. Giottu i jego warsztatowi. Cykl fresków przedstawiających życie św. Franciszka stał się przełomem w historii sztuki europejskiej, wprowadzając nowy sposób ukazywania człowieka, jego emocji i relacji z Bogiem. Postacie na freskach są żywe, cielesne, zanurzone w konkretnym krajobrazie – to zapowiedź renesansowego odkrycia jednostki.
Architektura bazyliki spełnia więc kilka funkcji równocześnie. Po pierwsze, tworzy przestrzeń liturgiczną, w której sprawuje się Eucharystię i inne sakramenty. Po drugie, stanowi miejsce spoczynku świętego, a więc przestrzeń kultu relikwii, tak ważnego w średniowiecznej religijności. Po trzecie, jej wnętrza pełnią rolę swoistej księgi teologicznej – poprzez obrazy, symbole i dekoracje przekazują treści dogmatyczne i moralne. Po czwarte, świątynia jest manifestacją siły zakonu i poparcia papieży dla franciszkanów, co widać choćby w herbach i inskrypcjach.
Ważnym elementem jest także relacja bazyliki z miastem. Usytuowana na skraju Asyżu, wydaje się zarówno częścią miejskiej tkanki, jak i budowlą osobną, niemal warowną. Jej ogromna fasada oraz rozległy plac przed wejściem tworzą przestrzeń gromadzenia się pielgrzymów, procesji, celebracji. Z drugiej strony, liczne wejścia, krużganki i przejścia łączą ją z klasztorem i zabudowaniami franciszkańskimi, stanowiącymi centrum życia wspólnoty. To splecenie funkcji liturgicznej, monastycznej i miejskiej nadaje bazylice unikalny charakter.
Symbolem otwarcia na świat stały się w XX i XXI wieku różnorodne inicjatywy podejmowane w Asyżu przez papieży i wspólnoty religijne. Spotkania modlitewne o **pokój** z udziałem przedstawicieli innych wyznań i religii, zainicjowane przez Jana Pawła II, umocniły wizerunek miasta i bazyliki jako miejsca dialogu. W ten sposób franciszkańskie ideały ponadczasowej braterskości i pojednania zostały odczytane na nowo, w kontekście globalnych konfliktów i napięć.
Święty Franciszek i jego duchowość wobec miejsc kultu
Życie św. Franciszka z Asyżu od początku naznaczone było napięciem między przywiązaniem do konkretnych miejsc a radykalnym wyrzeczeniem wszystkiego, co mogłoby stać się rodzajem duchowej własności. Z jednej strony miasto rodzinne, kościółek San Damiano czy Porcjunkula były dla niego punktami zwrotnymi w drodze nawrócenia. Z drugiej – Franciszek konsekwentnie podkreślał, że prawdziwe ubóstwo oznacza gotowość, by niczego nie posiadać na stałe, nawet w sferze duchowej.
To napięcie odbija się również w późniejszej historii bazyliki. Biedaczyna, który sam mieszkał w skromnych lepiankach i małych kaplicach, zapewne nie wyobrażał sobie, że w krótkim czasie po jego śmierci powstanie tak monumentalna świątynia. Niektórzy bracia w zakonie obawiali się, że wspaniała bazylika może sprzeciwiać się duchowi pokory założyciela. Jednak Kościół, dążąc do uhonorowania świętego i umocnienia jego kultu, widział w budowie świątyni wyraz wdzięczności i narzędzie ewangelizacji.
Duchowość Franciszka, skoncentrowana na Chrystusie ukrzyżowanym i ubogim, na prostocie, braterstwie i **miłosierdziu**, w istotny sposób wpłynęła na to, jak pojmowane są miejsca święte w tradycji chrześcijańskiej. Święty z Asyżu przypominał, że każdy człowiek, szczególnie najsłabszy, jest żywą świątynią Boga, a kontakt z nim może stać się spotkaniem ze Stwórcą. W ten sposób fizyczne sanktuaria nie tracą znaczenia, ale są stale konfrontowane z wewnętrznym sanktuarium sumienia i serca.
Wielka popularność św. Franciszka sprawiła, że związane z nim miejsca zyskały globalny zasięg oddziaływania. Kościoły, kaplice i ośrodki duchowości franciszkańskiej rozsiane po całym świecie odwołują się do Asyżu jako do duchowej stolicy, a sam Franciszek stał się patronem ekologii, pokoju i dialogu. Bazylika, będąca centralnym sanktuarium tego kultu, pełni więc funkcję punktu odniesienia dla niezliczonych wspólnot i ruchów, które czerpią inspirację z jego przesłania.
Jednocześnie duchowość Franciszka dopomina się, by każdy pielgrzym odwiedzający bazylikę zadał sobie pytanie o osobistą przemianę. Nie chodzi jedynie o podziwianie fresków czy architektury, ale o nawrócenie serca, zbliżenie się do ludzi ubogich, do ofiar wojen, do tych, których świat odrzuca. Prawdziwa pielgrzymka do Asyżu nie kończy się na wyjściu z kościoła, lecz kontynuuje się w codziennych wyborach, wrażliwości na cierpienie i zaangażowaniu w budowanie pokoju w najbliższym otoczeniu.
Miejsca kultu w chrześcijaństwie – sieć sanktuariów i pielgrzymek
Bazylika św. Franciszka z Asyżu stanowi fragment rozległej sieci chrześcijańskich miejsc kultu, które od wczesnych wieków kształtowały krajobraz duchowy Europy i innych kontynentów. Chrześcijaństwo, zakorzenione w historii i wcieleniu Słowa, nadaje szczególną wagę konkretnym miejscom: miejscom narodzin, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, grobom męczenników i świętych, miejscom objawień oraz cudów. W tej perspektywie Asyż staje obok takich ośrodków jak Rzym, Santiago de Compostela, Lourdes, Częstochowa czy Ziemia Święta.
Rzym, z Bazyliką św. Piotra i licznymi kościołami, odgrywa rolę centrum jedności Kościoła katolickiego. Pielgrzymki do grobu św. Piotra i Pawła mają zarówno wymiar duchowy, jak i eklezjalny – oznaczają jedność z biskupem Rzymu i wspólnotą Kościoła powszechnego. Santiago de Compostela przyciąga pielgrzymów wędrujących pieszo setkami kilometrów, którzy kontynuują średniowieczną tradycję dróg św. Jakuba. Z kolei Lourdes i Fatima są miejscami objawień maryjnych, które zainspirowały nowe formy pobożności oraz ruchy odnowy wiary.
Polska tradycja pielgrzymkowa skupia się między innymi wokół Jasnej Góry w Częstochowie, gdzie ikona Matki Bożej Częstochowskiej pełni rolę symbolu tożsamości narodowej i religijnej. Podobnie jak Asyż, Jasna Góra jest przestrzenią, w której sacrum splata się z historią narodu, doświadczeniem cierpienia, oporu, a także nadziei. Bazylika w Asyżu, choć nie ma tak silnego wymiaru narodowego, odgrywa analogiczną rolę dla ruchów inspirowanych duchowością franciszkańską na całym świecie.
Wspólną cechą tych miejsc jest prowadzenie pielgrzyma przez określony rytm doświadczeń: drogę, wysiłek, wejście do sanktuarium, modlitwę, sakramenty, chwilę ciszy, a często także spotkanie z innymi. Pielgrzymowanie nie jest więc tylko odwiedzeniem zabytku, lecz przejściem pewnej drogi wewnętrznej. W przypadku Asyżu często towarzyszy temu odkrycie piękna prostoty, ciszy i kontaktu z naturą, co wpisuje się w franciszkańskie spojrzenie na świat.
Chrześcijańskie sanktuaria, w tym Bazylika św. Franciszka, pełnią również funkcję edukacyjną i formacyjną. Poprzez liturgię, katechezy, wystawy i spotkania pomagają wiernym pogłębiać znajomość wiary, historii Kościoła, dziejów świętych. Freski w Asyżu, ukazujące sceny z Ewangelii i życia Franciszka, były w średniowieczu rodzajem wizualnej katechezy dla tych, którzy nie umieli czytać. Dziś tę role przejmują również nowoczesne centra odwiedzających, publikacje i przewodniki, które pomagają interpretować bogactwo symboli obecnych w świątyni.
Miejsca święte innych religii a Asyż jako przestrzeń dialogu
Miejsca kultu nie są wyłączną cechą chrześcijaństwa. W niemal każdej religii odnaleźć można świątynie, sanktuaria, święte góry, rzeki czy miasta, które dla wiernych stanowią szczególnie uprzywilejowaną przestrzeń kontaktu z boskością. W islamie takim miejscem jest Mekką – miasto narodzin proroka Mahometa i cel obowiązkowej pielgrzymki, hadżdżu. Każdego roku miliony muzułmanów przybywają tam, by wziąć udział w rytuałach, które są jednym z filarów islamu. W hinduizmie Ganges i miasta nad jego brzegiem, jak Waranasi, przepełnione są znaczeniem oczyszczenia i przejścia między życiem a śmiercią. W buddyzmie za święte uznaje się miejsca związane z życiem Buddy, jak Lumbini czy Bodh Gaja.
Asyż, choć jest miejscem chrześcijańskim, stał się symbolem otwarcia na inne religie, zwłaszcza od czasu modlitw o **pokój** międzyreligijny zainicjowanych przez Jana Pawła II w 1986 roku. Zaproszenie do Asyżu przedstawicieli różnych tradycji religijnych miało na celu nie stworzenie jednej wspólnej religii, lecz ukazanie, że miejsca święte mogą stać się przestrzenią spotkania, wzajemnego szacunku i szukania dróg pojednania. Udział w modlitwie o pokój w miejscu związanym z św. Franciszkiem, patronem dialogu i braterstwa, nadał tej inicjatywie wyjątkowy charakter.
W tym kontekście Bazylika św. Franciszka z Asyżu staje się czymś więcej niż chrześcijańskim sanktuarium – jest symbolem globalnej troski o pokój i zrozumienie między ludźmi różnych wyznań. Liczne konferencje, spotkania młodzieży, wspólne apele o zakończenie wojen czy poszanowanie praw człowieka, organizowane w Asyżu lub inspirowane jego dziedzictwem, tworzą nowy wymiar funkcjonowania miejsca świętego. Sanktuarium nie jest już tylko celem indywidualnej pielgrzymki, ale także forum, gdzie rozbrzmiewa głos sumienia świata.
Takie podejście stawia nowe pytania o naturę sacrum. Czy miejsce święte przynależy wyłącznie jednej wspólnocie, czy też może być otwarte na obecność i modlitwę innych? Jak zachować tożsamość religijną, a równocześnie szanować inne tradycje? Asyż pokazuje, że możliwe jest połączenie głębokiego zakorzenienia w chrześcijaństwie z szerokim gestem gościnności. Bazylika pozostaje świątynią katolicką, z własną liturgią i teologią, a jednocześnie jej duchowy patron – Franciszek – inspiruje do spotkań ponad granicami wyznań i kultur.
Symbolika, sztuka i przekaz duchowy bazyliki
Wnętrze Bazyliki św. Franciszka stanowi niezwykle bogaty przekaz symboliczny. Freski przedstawiające życie Jezusa, sceny z Ewangelii oraz cykl obrazów ilustrujących losy Franciszka tworzą wielopiętrową opowieść o powołaniu, nawróceniu, cierpieniu i chwale. Sztuka staje się tu narzędziem przekazu wiary: obrazy nie tylko zdobią ściany, ale prowadzą wiernego od scen najbardziej fundamentalnych – jak Narodzenie Pańskie czy Ukrzyżowanie – po bardziej szczegółowe wydarzenia z życia świętego z Asyżu.
Ważnym motywem jest ukazanie Franciszka jako alter Christus – drugiego Chrystusa. Freski pokazują go jako tego, który doświadczył stygmatów, czyli znaków Męki Pańskiej, oraz jako orędownika biednych i wykluczonych. Ta ikonografia miała ogromne znaczenie dla rozwoju kultu świętego oraz rozumienia świętości w ogóle. Święty przedstawiany jest nie jako odległy, niedostępny heros, ale jako człowiek bliski, pełen emocji, wątpliwości, a jednocześnie całkowicie oddany Bogu. Taki wizerunek fascynował pielgrzymów i inspirował ich do naśladowania.
Kolorystyka i kompozycja fresków, a także gra światła w bazylice górnej, tworzą atmosferę, w której sacrum odczuwane jest nie tyle przez abstrakcyjne definicje, ile poprzez estetyczne doświadczenie piękna. W ten sposób bazylika łączy w jednym miejscu teologię, sztukę i liturgię, pokazując, że wiara wyraża się nie tylko w słowach, ale i w obrazach, dźwiękach, przestrzeni. Współcześni odwiedzający, nawet jeśli nie identyfikują się z wiarą chrześcijańską, często doświadczają w Asyżu głębokiego poruszenia, wynikającego z harmonii między sztuką a przesłaniem duchowym.
Symboliczną wymowę ma także położenie grobu Franciszka w dolnej części kompleksu. Zstąpienie do krypty, wejście w przyciemnioną przestrzeń, przejście obok kamiennych filarów i pochylonych postaci modlących się pielgrzymów wywołuje skojarzenie z zejściem do głębi, z konfrontacją z własną skończonością. Po wyjściu na górę, do jaśniejszej bazyliki, człowiek może odczuć symboliczny wymiar przejścia przez śmierć ku światłu. Tego rodzaju rytm przestrzeni sprzyja medytacji nad sensem życia, cierpienia i nadziei.
Z upływem wieków bazylika stała się także miejscem pamięci dla wielu wydarzeń z historii Kościoła i świata. Tablice, kaplice dedykowane różnym narodom, wota dziękczynne składane przez pielgrzymów pochodzących z odległych krajów – wszystko to świadczy o rozszerzaniu się promieniowania duchowego Asyżu. Sanktuarium, zakorzenione w lokalnej historii Umbrii, stopniowo stało się miejscem, w którym spotykają się losy ludzi z całego świata.
Asyż i inne miasta święte w perspektywie kulturowej i społecznej
Miejsca kultu, w tym Bazylika św. Franciszka z Asyżu, wywierają ogromny wpływ nie tylko na religijność, ale również na życie społeczne, gospodarcze i kulturowe. Pielgrzymi generują ruch turystyczny, który staje się ważnym źródłem dochodu dla regionu, ale również wymaga rozważnego zarządzania, aby nie naruszyć subtelnej równowagi między sacrum a komercją. Asyż, podobnie jak inne znane sanktuaria, stoi przed wyzwaniem: jak przyjmować rosnące rzesze **pielgrzymów**, zachowując ciszę, modlitewną atmosferę i autentyczność przekazu.
Procesy te można obserwować także w innych ośrodkach: w Jerozolimie, gdzie ściera się różnorodność tradycji religijnych i narodowych; w Lourdes, gdzie ogromna liczba chorych i wolontariuszy tworzy wyjątkową wspólnotę solidarności; w Mekce, gdzie logistyka hadżdżu wymaga skomplikowanych rozwiązań organizacyjnych. Asyż zajmuje w tej panoramie szczególne miejsce ze względu na kameralny charakter miasta, średniowieczną tkankę urbanistyczną oraz silny nacisk na prostotę i ubóstwo w duchu Franciszka.
Miejsca święte stanowią również laboratoria tożsamości kulturowej. W Asyżu spotykają się tradycje lokalne Umbrii, historia Włoch, dziedzictwo średniowiecznej Europy oraz globalne nurty duchowości. Festiwale, koncerty muzyki sakralnej, wystawy sztuki inspirowanej postacią świętego, seminaria naukowe poświęcone franciszkanizmowi – wszystko to wpisuje się w życie miasta. Podobne zjawiska obserwuje się na przykład w Santiago, gdzie kultura pielgrzymkowa wpływa na sztukę, literaturę i turystykę; czy w Varanasi, gdzie rytuały nad Gangesem przenikają do filmów, malarstwa i muzyki Indii.
Nie można też pominąć społecznego wymiaru przesłania, jakie płynie z Asyżu do współczesnego świata. Franciszek z Asyżu, kojarzony z troską o naturę i ubogich, stał się inspiracją dla współczesnego nauczania Kościoła na temat ekologii integralnej, sprawiedliwości społecznej i pokoju. Papież Franciszek, wybierając imię nawiązujące do Biedaczyny, świadomie odwołał się do tego dziedzictwa. Dokumenty dotyczące ochrony stworzenia i solidarności z wykluczonymi często przywołują obraz świętego, który mówił o bracie Słońcu i siostrze Ziemi. Bazylika w Asyżu, jako widzialny znak tego dziedzictwa, staje się miejscem refleksji nad odpowiedzialnością człowieka za świat.
Z tego powodu na mapie globalnych miejsc świętych Asyż zajmuje szczególne miejsce – nie tylko jako ośrodek pielgrzymkowy, ale też jako centrum promieniowania idei pokoju, ekologii i braterstwa. W zestawieniu z innymi świętymi miastami świata, od Jerozolimy po Meksyk, od Lhasy po Mekę, ukazuje ono, jak głęboko miejsca kultu wpływają na kształtowanie wyobraźni religijnej, etycznej i kulturowej współczesnych społeczeństw.
Asyż na tle współczesnej duchowości i poszukiwań sensu
Coraz więcej ludzi poszukuje przestrzeni wyciszenia, kontemplacji i refleksji nad własnym życiem, niezależnie od formalnej przynależności religijnej. Asyż, z Bazyliką św. Franciszka w centrum, odpowiada na te potrzeby w specyficzny sposób. Łączy doświadczenie piękna sztuki, historii i natury z prostym, przejrzystym przesłaniem duchowym: żyj w pokoju, bądź blisko ubogich, szanuj stworzenie, ufaj Bogu. Franciszkański charyzmat gościnności sprawia, że do miasta przybywają zarówno zorganizowane grupy pielgrzymów, jak i osoby indywidualnie poszukujące ciszy i dystansu od codzienności.
Na ulicach Asyżu miesza się wiele języków i kultur, ale wspólnym mianownikiem staje się pragnienie doświadczenia autentycznej duchowości. Konfrontacja z postacią św. Franciszka i przestrzenią bazyliki prowokuje pytania o styl życia, o stosunek do dóbr materialnych, o relacje z innymi. W świecie naznaczonym konsumpcją, pośpiechem i przemocą, przesłanie płynące z tego miejsca brzmi zaskakująco aktualnie. Nie jest to duchowość ucieczki od świata, lecz duchowość przemiany świata poprzez nawrócenie serca i konkretne gesty solidarności.
W tym sensie Bazylika św. Franciszka z Asyżu pełni funkcję nie tylko historycznego zabytku czy tradycyjnego sanktuarium, lecz także swoistego laboratorium nowych form życia duchowego. Dni skupienia, sesje medytacyjne, rekolekcje dla młodzieży, programy wolontariatu w duchu franciszkańskim – wszystko to sprawia, że Asyż jest miejscem, gdzie dawny charyzmat wciąż rodzi nowe odpowiedzi na współczesne pytania. Wpisuje się w globalny ruch poszukiwań sensu, który łączy ludzi różnych religii, przekonań i kultur, a jednocześnie pozostaje głęboko zakorzeniony w tradycji Kościoła.
Patrząc z tej perspektywy, Bazylika św. Franciszka z Asyżu jest jednym z kluczowych punktów na duchowej mapie świata – miejscem, gdzie historia, **duchowość**, sztuka i zaangażowanie społeczne tworzą spójną całość. Asyż nie konkuruje z innymi świętymi miastami, lecz dopełnia je, wnosząc specyficzny akcent: przypomnienie, że najgłębsze sanktuarium znajduje się nie tylko w murach świątyni, ale przede wszystkim w sercu człowieka otwartego na Boga, bliźniego i całe stworzenie.
