W rozważaniach nad celem ludzkiego życia pojęcie nirwany zajmuje wyjątkowe miejsce. W różnych tradycjach religijnych termin ten przybiera odmienne znaczenia, choć zawsze wiąże się z wyzwoleniem spod cierpienia i cyklu odrodzeń. Analiza koncepcji nirwany prowadzi do głębszego zrozumienia mechanizmów rządzących ludzką świadomością oraz praktyk duchowych, które pomagają w osiągnięciu wewnętrznego spokoju.
Pojęcie nirwany
Słowo nirwana pochodzi z języka palijskiego i sanskrytu, gdzie dosłownie oznacza „zgaśnięcie” lub „zdmuchnięcie” ognia pragnień i iluzji. W buddyzmie jest utożsamiana z całkowitym wyzwoleniem od cierpienia oraz prostą, lecz głęboką prawdą o przemijalności. Nirwana bywa postrzegana jako stan, w którym ustają zarówno negatywne emocje, jak i uzależnienia umysłu od zmysłowych bodźców.
W kontekście filozoficznym kluczowe jest pojęcie samsary – jakby obracającego się koła narodzin, śmierci i ponownych wcieleń. Nirwana jest geometrycznym punktem przecięcia, w którym ten cykl zostaje przerwany. To poznanie natury rzeczywistości przynosi wyzwolenie z wiecznego wędrowania dusz.
W praktyce dla adeptów buddyzmu osiągnięcie nirwany łączy się z intensywną medytacją i etycznym stylem życia, co wymaga systematyczności i zdolności do kontemplacji. Dzięki wyciszeniu myśli i uważności, praktykujący może dostrzec prawdziwą naturę ego i zniwelować błędne wyobrażenia.
Nirwana w hinduizmie i dżinizmie
W hinduizmie termin zbliżony do nirwany to moksza, czyli uwolnienie duszy od pęt samsary. Moksza jest jednym z czterech celów życia (puruṣārtha) obok dharmy, artha i kāmy. Osiąga się ją poprzez ścieżki: jñana-yogi (wiedzy), bhakti-yogi (oddania), karma-yogi (działania) czy raja-yogi (królewskiej jogi).
W tradycji dżinistycznej dominują podobne motywy, aczkolwiek największy nacisk kładzie się tu na surową ascezę i posłuszeństwo zasadzie niekrzywdzenia (ahiṃsā). Dla dżinistów duchowość wyraża się w rygorystycznym przestrzeganiu dewiz i wyrzeczeniach, które oczyszczają karmiczne ślady i umożliwiają duszy powrót do pierwotnego stanu wolności.
- moksza jako stan niewzruszonej błogości;
- aszceza służąca wyzwoleniu duszy;
- rozdzielenie żywiołów = dżiwy (duszy) i materii.
Mimo różnic w podejściu do cielesnych praktyk, praktykujący w obu tradycjach dążą do poznania mechanizmów rządzących egzystencją i uwolnienia od ślepego kręgu narodzin.
Buddyzm: droga do wyzwolenia
Buddyjska ścieżka składa się z ośmiokrotnej Aryjskiej Ścieżki, która obejmuje m.in. właściwy pogląd, intencję, mowę, działanie i koncentrację. Dzięki temu adept staje na drodze do oświecenia (bodhi), czyli stanu wiedzy, w którym nie ma już ignorancji ani przywiązania.
W zależności od szkoły buddyjskiej, akcent może być przesuwany. Therawada kładzie nacisk na monastyczną dyscyplinę i medytację vipassanā, natomiast mahajana podkreśla altruistyczny ideał bodhisattwy, który odkłada ostateczne wyzwolenie, by nieść pomoc wszystkim istotom.
Kluczowe elementy praktyki
- medytacja samatha – uspokojenie umysłu;
- medytacja vipassanā – wgląd w naturę zjawisk;
- etyczne postępowanie oparte na Pięciu Wskazaniach;
- mądrość wynikająca z doświadczenia istnienia bez przywiązania.
Dla wierzących osiągnięcie nirwany oznacza przekroczenie dualizmu „ja” i „nie-ja”, co prowadzi do stanu niezróżnicowanej świadomości, wolnej od cierpienia i iluzji.
Nirwana w innych tradycjach i współczesne spojrzenia
Oprócz głównych nurtów indyjskich, elementy przypominające ideę nirwany pojawiają się w taoizmie, sufiźmie czy w zachodnich ruchach New Age. W taoizmie dąży się do harmonii z Tao, co można uznać za rodzaj wyzwolenia od sztucznego dualizmu.
We współczesnych interpretacjach, zarówno psychologicznych, jak i ekumenicznych, nirwana bywa określana jako stan głębokiej równowagi wewnętrznej lub psychicznej czystości. Niektórzy badacze widzą w tej koncepcji prekursora nowoczesnych terapii uważności (mindfulness), gdzie celem jest redukcja stresu i rozwój dobrostanu.
Zarówno w tradycyjnych, jak i nowoczesnych ujęciach, niezmiennie kluczowe pozostaje zerwanie z przywiązaniem oraz systematyczna praca nad własnym umysłem. Bez względu na wyznanie czy nurt, droga do nirwany wymaga odwagi i determinacji, aby stawić czoła fundamentalnym pytaniom o sens istnienia.
