Dōgen Zenji, nazywany także Eihei Dōgen, jest jedną z najbardziej tajemniczych i zarazem najjaśniej świecących postaci w historii buddyzmu zen. Uchodzi za świętego mnicha, reformatora praktyki medytacyjnej oraz głębokiego filozofa, który potrafił połączyć rygorystyczną dyscyplinę klasztorną z łagodnym, współczującym spojrzeniem na wszystkie istoty. Jego życie, nauczanie i dzieła literackie stały się fundamentem japońskiej szkoły Sōtō zen i do dziś wywierają ogromny wpływ na sposób rozumienia medytacji, oświecenia oraz duchowej ścieżki. Aby zrozumieć, kim był Dōgen, trzeba zobaczyć go nie tylko jako historyczną postać, lecz także jako duchowego przewodnika, który całą swoją egzystencją wskazywał na to, że praktyka i urzeczywistnienie są nierozerwalne – że sama droga jest już spełnieniem.
Życie i duchowa droga Dōgena Zenji
Dōgen urodził się w Japonii w 1200 roku, w okresie wielkich przemian politycznych i religijnych. Pochodził z arystokratycznego rodu, lecz już we wczesnym dzieciństwie doświadczył głębokiego wstrząsu duchowego: śmierć matki wywołała w nim intensywne pytania o przemijanie i sens życia. Widok unoszącego się dymu z kadzidła nad jej ciałem miał sprawić, że uświadomił sobie kruchość wszelkich zjawisk. To doświadczenie stało się zarazem początkiem jego duchowego poszukiwania. Od młodych lat pragnął odnaleźć naukę, która nie tylko opisuje rzeczywistość, ale odsłania jej najgłębszą prawdę, wolną od złudzeń i przywiązania.
Jako młodzieniec wstąpił do klasztoru na górze Hiei, jednego z głównych ośrodków szkoły Tendai. Był to ważny etap, ponieważ szkoła ta łączyła wyrafinowaną scholastykę, rytuały oraz praktykę medytacyjną. Mimo dostępu do wybitnych nauczycieli i bogatej tradycji, Dōgen odczuwał głęboką niepewność. Nurtowało go pytanie, które później stało się znakiem rozpoznawczym jego drogi: jeśli wszystkie istoty są odwiecznie oświecone, to po co praktyka? Ta pozorna sprzeczność między doktryną o pierwotnym oświeceniu a koniecznością wysiłku duchowego nie dawała mu spokoju. Odczuwał, że odpowiedzi, jakie otrzymuje, są zbyt powierzchowne i nie dotykają samego sedna.
To niezaspokojone pragnienie prawdy skłoniło go do porzucenia wygodnego życia w wielkim ośrodku i udania się do innych nauczycieli. Spotkał wówczas mnicha Eisai, który wprowadził do Japonii tradycję zen z Chin. U Eisai i jego uczniów Dōgen po raz pierwszy zetknął się z bardziej bezpośrednią, surową formą praktyki, w której centralne miejsce zajmowała medytacja siedząca, zwana zazen. Jednak i tutaj jego wątpliwości nie zniknęły. Czuł, że odpowiedź na nurtujące go pytania może kryć się w samym źródle zen – w klasztorach chińskich, gdzie tradycja rozwijała się od wieków.
W wieku zaledwie dwudziestu kilku lat podjął więc ryzykowną i trudną wyprawę do Chin. Podróż morska była niebezpieczna, a różnice kulturowe ogromne, lecz dla Dōgena wszystko to było ceną, jaką gotów był zapłacić za odnalezienie autentycznego przekazu. Po dotarciu do Chin odwiedzał różne klasztory, spotykał wielu mistrzów, ale dopiero zetknięcie z nauczycielem Rujingiem w klasztorze Tiantong stało się przełomem. Podczas jednej z nocnych praktyk usłyszał słowa mistrza: Odrzuć ciało i umysł. W tym momencie Dōgen doświadczył radykalnej przemiany – głębokiego wglądu, który rozproszył jego wątpliwości. Później opisywano to jako całkowite porzucenie przywiązania do własnego ja, rozpoznanie jedności praktykującego, praktyki i samej rzeczywistości.
Rujing uznał go za duchowego spadkobiercę, przekazując mu naukę i pozwalając powrócić do Japonii jako przedstawiciel linii przekazu zen. Dōgen nie wrócił jednak z myślą o założeniu nowej szkoły; pragnął jedynie wiernie przekazać to, co sam urzeczywistnił. Po powrocie zaczął nauczać zazen w duchu, jaki otrzymał od Rujinga: jako całkowite oddanie się chwili obecnej, bez celu, bez dążenia do stanu szczególnego, bez nadziei na nagrodę. Swoich uczniów zachęcał, by porzucili pragnienia, lęki i przywiązanie do doktryn, a całą energię skierowali na praktykę siedzenia w ciszy.
Z biegiem lat wokół Dōgena zaczęła tworzyć się wspólnota mnichów i świeckich, pragnących żyć według jego nauk. Po okresie trudności i konfliktów z innymi ośrodkami religijnymi, przeniósł się na odludny teren w prowincji Echizen, gdzie założył klasztor Eihei-ji. To właśnie tam ukształtował się pełny model życia monastycznego według jego wizji – z wyraźnym naciskiem na prostotę, konsekwencję, medytację i uważne wykonywanie najdrobniejszych czynności. Dōgen żył skromnie, chorował, lecz do końca pozostawał zaangażowany w nauczanie. Zmarł w 1253 roku, pozostawiając po sobie nie tylko klasztor, lecz także ogromne dzieło literackie, które do dziś jest studiowane jako jeden z najgłębszych wyrazów zen.
Nauka o zazen, praktyce i oświeceniu
Serce nauczania Dōgena to zazen – siedząca medytacja. Jednak to, w jaki sposób rozumiał on tę praktykę, odróżniało go od wielu innych nauczycieli. Dla Dōgena zazen nie było techniką prowadzącą do jakiegoś przyszłego celu. Nie służyło osiągnięciu specjalnych stanów, wizji czy ekstaz. Zazen było samym urzeczywistnieniem prawdy, aktualnym wyrazem oświeconej natury. Gdy ciało siedzi w bezruchu, a umysł nie podąża za myślami, w pełni ujawnia się to, co zawsze obecne, ale zwykle przesłonięte przez nieustanne błądzenie świadomości. W tym sensie zazen nie jest drogą do nirwany – jest nirwaną w działaniu, w najprostszej postaci.
Takie rozumienie praktyki wiąże się z kluczowym pojęciem w nauce Dōgena: jednością praktyki i urzeczywistnienia. Według niego nie ma najpierw praktyki, a potem – po latach wysiłku – nagłego oświecenia, które tę praktykę uwieńcza. Sama praktyka jest już wyrazem oświecenia; jeśli ktoś w pełni oddaje się zazen, to w tym właśnie momencie przejawia się jego najgłębsza natura. To, co nazywamy świętością, nie jest czymś dodanym z zewnątrz, lecz jest naturalną jakością, gdy porzucamy egoistyczne pragnienia i trwamy w pełnej obecności. Dōgen stanowczo odrzucał rozdzielenie między zwyczajnym życiem a sferą sacrum. Każda chwila, jeśli jest przeżywana z uważnością i bez przywiązania, jest miejscem objawienia prawdy.
W swoich pismach Dōgen często podkreślał, że prawdziwa praktyka jest bezcelowa w zwyczajnym rozumieniu celu. Oznacza to, że nie medytujemy po to, by stać się kimś lepszym, by zyskać spokój, władzę psychiczną czy uznanie. Wszelkie tego typu motywacje są subtelnymi formami przywiązania do ja, które tylko wzmacniają iluzję oddzielenia. Zazen jest raczej całkowitym oddaniem się temu, co jest, bez stawiania warunków. Gdy nie szukamy zysku, osiągnięcie przychodzi samo – ale nie jako zdobycz, lecz jako rozpoznanie tego, co od zawsze było obecne. Taka postawa jest trudna, ponieważ wymaga porzucenia nadziei na osobistą nagrodę. Właśnie to czyni zazen drogą głębokiej pokory i otwarcia.
Ważnym elementem nauczania Dōgena jest również rozumienie czasu i istnienia. W słynnym eseju Uji, czyli Bycie-czas, rozwija on myśl, że każda chwila jest kompletnym przejawem całej rzeczywistości. Nie istnieje abstrakcyjny czas, który płynie niezależnie od zjawisk; raczej każde zjawisko jest swoim własnym czasem. Oznacza to, że obecna chwila nie jest tylko przejściowym punktem między przeszłością a przyszłością, ale pełnią bytu, w której już teraz objawia się cała głębia ścieżki. Z perspektywy praktykującego oznacza to, że nie trzeba czekać na przyszłe oświecenie – każda chwila zazen, każdy oddech, każdy krok jest miejscem, gdzie prawda może się w pełni wyrazić.
Dōgen często sięgał również po obrazy zaczerpnięte z natury, aby wyrazić jedność wszystkich istot. Opisywał góry, rzeki, chmury i gwiazdy jako współuczestniczące w praktyce dharmy. Dla niego cały kosmos jest wielkim zgromadzeniem mnichów, które nieustannie głosi naukę – poprzez dźwięk wiatru, szum potoku, ciszę nocy. Człowiek nie stoi ponad naturą, lecz jest z nią głęboko spleciony. To podejście nadaje jego nauczaniu wymiar ekologiczny w szerokim sensie: szacunek do życia, prostota, rezygnacja z niepotrzebnego marnotrawstwa i przemocą podszytych ambicji. Życie w klasztorze ma być nie tylko praktyką medytacji, ale także praktyką harmonijnej współzależności ze wszystkim, co istnieje.
Kluczowym narzędziem, za pomocą którego Dōgen przekazywał swoje nauki, jest zbiór pism znany jako Shōbōgenzō, co można tłumaczyć jako Skarbiec Oka Prawdziwej Dharmy. To nie jest systematyczny traktat filozoficzny, lecz kolekcja esejów, kazań i rozważań, pisanych żywym, niekiedy poetyckim językiem. Dōgen swobodnie przeplata w nich cytaty z sutr, komentarze do słów dawnych mistrzów, własne metafory i przykłady z codziennego życia. Wiele z tych tekstów dotyka wprost kluczowych zagadnień duchowych: czym jest budda, co znaczy praktykować drogę, jak rozumieć iluzję ja, jak odnosić się do nauki o karmie i odrodzeniu. Lektura Shōbōgenzō wymaga cierpliwości i gotowości do wejścia w nieoczywistą logikę zen, w której paradoks bywa wskazówką, a sprzeczność – zaproszeniem do głębszego wglądu.
Dōgen był również wielkim zwolennikiem ścisłej etyki. Uważał, że nie można oddzielać medytacji od moralnej postawy. Przykazania buddyjskie – nie krzywdzić, nie kraść, nie kłamać, nie nadużywać seksualności, nie sięgać po odurzające substancje – były dla niego wyrazem oświeconej natury, a nie zewnętrznym nakazem. Kto prawdziwie praktykuje zazen, spontanicznie skłania się ku współczuciu i łagodności. Dlatego w klasztorach, które zakładał, przywiązywał wielką wagę do relacji między mnichami, do szacunku wobec nauczyciela i współpraktykujących, do sposobu mówienia i działania w każdej sytuacji. Świętość w jego rozumieniu nie polegała na niezwykłych cudach, lecz na nieustannym, pokornym urzeczywistnianiu dobra w najprostszych czynnościach.
Dōgen jako święty mnich i jego wpływ na buddyzm zen
Choć Dōgen nie lubił tytułów i przywilejów, dla wielu stał się uosobieniem świętego mnicha. Jego świętość nie polegała na odizolowaniu się od świata, lecz na pełnym oddaniu się praktyce, odpowiedzialności za wspólnotę i przekazowi nauki. Żył surowo, wymagał dyscypliny od siebie i innych, a jednocześnie był znany z głębokiej wrażliwości i empatii wobec uczniów. W swoich instrukcjach dla kucharza klasztornego podkreślał, że gotowanie posiłków dla wspólnoty jest tak samo świętą praktyką, jak siedzenie w zazen w głównej sali. Każde zadanie, wykonane z całym sercem, staje się wyrazem drogi buddy.
Założony przez niego klasztor Eihei-ji stał się jednym z najważniejszych ośrodków zen w Japonii. Do dziś jest miejscem intensywnej praktyki monastycznej, odwiedzanym przez mnichów i świeckich z całego świata. W Eihei-ji zachował się specyficzny rytm dnia, w którym zazen przeplata się z pracą fizyczną, studiowaniem pism, ceremoniami i wspólnymi posiłkami. Wszystko to ukształtowane jest przez reguły spisane przez Dōgena, dotyczące zachowania w sali medytacyjnej, sposobu chodzenia, siedzenia, jedzenia, spania. Te szczegółowe wskazówki nie mają celu biurokratycznego; są narzędziem kształtowania uważności i pokory, przypominają, że każde działanie jest okazją do urzeczywistnienia prawdy.
W późniejszych wiekach nauka Dōgena została zebrana i uporządkowana przez uczniów oraz następców. Szkoła Sōtō, która wyrasta z jego przekazu, stała się jedną z dwóch głównych tradycji zen w Japonii. Charakteryzuje ją nacisk na zazen jako praktykę bez celu, na codzienne, niezauważalne na zewnątrz dojrzewanie duchowe oraz na prostotę życia. W przeciwieństwie do niektórych form zen, które kładą silny akcent na dialogi mistrz–uczeń i rozwiązywanie formalnych koanów, linia inspirowana Dōgenem podkreśla znaczenie cichego siedzenia, w którym koanem jest sama chwila obecna, oddech, ciało, dźwięk padającego deszczu.
Wpływ Dōgena nie ogranicza się jednak do struktur instytucjonalnych. Jego pisma wywarły ogromne wrażenie na wielu myślicielach, filozofach i artystach, zarówno w Japonii, jak i poza nią. W XX i XXI wieku jego teksty zaczęto tłumaczyć na języki zachodnie, co otworzyło nowe pole dialogu między buddyzmem a filozofią, teologią, psychologią. Dōgenowska wizja czasu jako dynamicznego przejawiania się bytu zainspirowała niejednego badacza do ponownego przemyślenia pojęcia tożsamości, wolności i odpowiedzialności. Z kolei jego nacisk na jedność praktyki i urzeczywistnienia stał się ważnym punktem odniesienia dla ruchów medytacyjnych i szkół kontemplacyjnych, które poszukują głębszego związku między codziennym życiem a życiem duchowym.
W wielu współczesnych ośrodkach zen na całym świecie teksty Dōgena są czytane jako swoista mapa drogi. Nie są one jednak prostym przewodnikiem; wymagają osobistego zaangażowania, gotowości do kwestionowania własnych przyzwyczajeń myślowych. Dōgen często używał języka pełnego paradoksów, nie po to, by popisywać się intelektem, lecz by wstrząsnąć utartymi schematami. Na przykład, gdy mówił o tym, że praktyka jest już oświeceniem, nie zapraszał do bierności, lecz do jeszcze głębszego oddania każdej chwili. Kiedy pisał o porzuceniu ciała i umysłu, nie zachęcał do ucieczki od świata, lecz do uwolnienia się od sztywnych wyobrażeń o sobie, aby móc w pełni odpowiedzieć na potrzeby innych istot.
W kontekście religijnym Dōgen bywa porównywany do świętych znanych z innych tradycji: osób, które swoją konsekwentną praktyką, pokorą i mądrością oddziaływały na otoczenie w sposób trudny do wyjaśnienia jedynie kategoriami psychologicznymi. Jego świętość nie wiąże się z cudownymi interwencjami, lecz z tym, że całe jego życie stało się świadectwem prawdy, którą głosił. Mnisi i świeccy, którzy spotykali go osobiście, opisywali go jako kogoś, kto emanuje spokojem i jasnością, ale jednocześnie potrafi stanowczo napominać, gdy widzi lenistwo lub brak szczerości. Taka postawa sprawiła, że z czasem zyskał ogromny autorytet duchowy, a jego imię zaczęto wypowiadać z czcią właściwą świętym nauczycielom.
Warto przyjrzeć się także temu, jak Dōgen rozumiał relację między nauczycielem a uczniem. Uważał, że autentyczny mistrz nie jest kimś, kto domaga się czci dla własnej osoby, lecz kimś, kto nieustannie odsyła ucznia do praktyki, do własnego doświadczenia zazen. Nauczyciel jest zwierciadłem, które pomaga zobaczyć złudzenia, ale sam nie staje się przedmiotem kultu. W tym sensie świętość Dōgena polegała na przejrzystości – na tym, że jego osoba nie zasłaniała dharmy, lecz ją ukazywała. Ślad, jaki pozostawił w historii buddyzmu zen, jest więc mniej pomnikiem jednostki, a bardziej żywym strumieniem praktyki, który płynie przez pokolenia aż po dzień dzisiejszy.
Dziedzictwo Dōgena jest szczególnie istotne w świecie, który często gubi się między skrajnym aktywizmem a biernością. Jego nauka wskazuje drogę środka: intensywną, zdyscyplinowaną praktykę, zakorzenioną w głębokiej akceptacji tego, co jest. Zazen nie jest ucieczką od problemów świata, ale miejscem, gdzie uczymy się reagować na nie z mądrością, a nie z lęku czy gniewu. Etyka, o której pisał, nie wynika z zewnętrznego przymusu, lecz z rozpoznania współzależności wszystkich istot. W tym sensie Dōgen Zenji pozostaje postacią niezwykle aktualną: jego słowa mogą prowadzić zarówno mnichów w odosobnionych klasztorach, jak i osoby zanurzone w codziennych obowiązkach, które szukają sposobu, by przeżywać życie w sposób bardziej świadomy i współczujący.
Kiedy patrzy się na Dōgena jako na świętego nauczyciela, widać człowieka, który całkowicie oddał się jednej rzeczy: praktyce drogi buddy. Nie szukał popularności, nie budował potęgi instytucjonalnej, nie zabiegał o przychylność możnych. Zamiast tego godzina po godzinie, dzień po dniu, rok po roku siadał do zazen, pisał, nauczał, organizował życie wspólnoty. W jego podejściu nie ma nic spektakularnego w sensie sensacji – jest natomiast niezwykła konsekwencja, która sama w sobie staje się świadectwem świętości. Dzięki temu jego nauka przetrwała wieki: wcielona w życie mnichów i świeckich, zapis w księgach, lecz przede wszystkim jako żywe doświadczenie tych, którzy w ciszy zasiadają na poduszce medytacyjnej i, tak jak on, powierzają się bez reszty chwili obecnej.
