Postać Guru Gobinda Singha zajmuje w historii sikhizmu miejsce absolutnie wyjątkowe. Był nie tylko przywódcą religijnym, lecz także reformatorem, wojownikiem, poetą i wizjonerem, który nadał ostateczny kształt wspólnocie sikhijskiej. To on przekształcił rozproszoną społeczność wyznawców w zdyscyplinowaną, braterską i gotową do obrony wspólnotę religijną. Zrozumienie jego życia, nauczania oraz wydarzeń, które doprowadziły do narodzin Zakonu Khalsa, jest kluczem do pojęcia duchowej tożsamości sikhów oraz ich etyki odwagi, sprawiedliwości i poświęcenia.
Życie Guru Gobinda Singha – dzieciństwo, młodość i kontekst historyczny
Guru Gobind Singh urodził się w 1666 roku w Patnie, w północnych Indiach, jako Gobind Rai, syn dziewiątego guru sikhów, Guru Tegha Bahadura, oraz jego żony Mata Gujri. Od wczesnych lat wzrastał w atmosferze głębokiej duchowości, a jednocześnie narastających napięć politycznych. Imperium Mogołów, rządzące wówczas subkontynentem, przechodziło przemianę w stronę silniejszego nacisku na islam, co wywoływało konflikty z ludnością hinduską i innymi wspólnotami religijnymi. W tym burzliwym kontekście kształtowała się tożsamość przyszłego guru.
Ojciec Gobinda, Guru Tegh Bahadur, zasłynął jako obrońca wolności religijnej. Kiedy władze mogolskie rozpoczęły przymusowe nawracanie hinduistów z Kaszmiru na islam, zwrócili się oni o pomoc do guru. Guru Tegh Bahadur wystąpił w ich obronie i udał się do stolicy imperium, gdzie odmówił przyjęcia islamu. Został stracony w Delhi w 1675 roku. To wydarzenie głęboko naznaczyło młodego Gobinda Raia, który był jeszcze dzieckiem, ale już wtedy rozumiał, że jego ojciec oddał życie za zasadę, którą sikhizm uznaje za fundamentalną – prawo do swobodnego wyznawania swojej wiary.
Po męczeńskiej śmierci ojca, Gobind Rai został ogłoszony dziesiątym guru sikhizmu. Miał wówczas zaledwie około dziewięciu lat. Od tego momentu rozpoczął się okres intensywnej przemiany wspólnoty. Młody guru otrzymał staranne wykształcenie religijne i świeckie. Studiował święte pisma, języki, poezję, a także sztukę wojenną. Właśnie ta równowaga pomiędzy duchowością a wojowniczością stała się jednym z jego najważniejszych rysów – był on wzorem człowieka, który łączy kontemplację z aktywnym działaniem na rzecz sprawiedliwości.
Region Pendżabu, serce sikhizmu, znajdował się wówczas pod presją wojsk mogolskich oraz lokalnych książąt górskich, którzy obawiali się rosnącego wpływu wspólnoty sikhów. Nękano ich podatkami, próbami podporządkowania politycznego, a często także przemocą fizyczną. Guru Gobind Singh nie postrzegał jednak konfliktu wyłącznie w kategoriach politycznych; widział go jako starcie pomiędzy uciskiem a wolnością, nietolerancją a prawem do różnorodności religijnej. To spojrzenie przeniknęło całe jego nauczanie i wpłynęło na to, jak ukształtował organizację wspólnoty.
W młodości Guru Gobind Singh przeniósł się wraz ze wspólnotą do Anandpur Sahib, miasta, które z czasem stało się ważnym centrum życia religijnego i wojskowego sikhów. Tam rozwijał system edukacji, w którym łączył naukę świętych hymnów i poezji z treningiem fizycznym, jazdą konną, fechtunkiem, strzelectwem i taktyką wojskową. Uczniowie guru mieli być zarówno ludźmi modlitwy, jak i obrońcami słabych, niezależnie od ich pochodzenia wyznaniowego.
Ten etap życia Guru Gobinda Singha, choć naznaczony ciągłym zagrożeniem ze strony władz mogolskich i władców górskich, był okresem intensywnego dojrzewania duchowego. Guru pisał poezję religijną, medytował nad spuścizną poprzednich guru, a jednocześnie planował reformę, która miała wzmocnić wspólnotę na tyle, by mogła ona nie tylko przetrwać, lecz i stać się źródłem odnowy duchowej w całym regionie. Z tej wizji narodziła się Khalsa – braterskie zgromadzenie sikhów.
Nauczanie, duchowość i idea wojownika–świętego
Rdzeniem nauczania Guru Gobinda Singha było przekonanie, że Bóg jest jeden, bezimienny, nieskończony i dostępny dla każdego człowieka, niezależnie od jego pochodzenia społecznego, płci czy religii. Kontynuując przesłanie wcześniejszych guru, wskazywał, że prawdziwa religijność nie polega na rytuałach, lecz na wewnętrznej przemianie człowieka, na życiu w prawdzie, uczciwości, pokorze i pamięci o boskiej obecności. Jednocześnie podkreślał, że w obliczu niesprawiedliwości wierzący nie ma prawa biernie się wycofać – musi stanąć w obronie prześladowanych.
Wyjątkowym wkładem Guru Gobinda Singha w rozwój sikhizmu była koncepcja wojownika‑świętego – człowieka, który łączy kontemplację z czynem, modlitwę z gotowością do walki. Taki ideał określa się terminem saint‑soldier. Według guru, osoba duchowa nie może odwracać oczu od zła, przemocy i korupcji, lecz ma obowiązek im się przeciwstawiać, nawet za cenę życia. Nie chodzi jednak o kult wojny, ale o służbę sprawiedliwości, ochronę słabszych, kobiet, dzieci, a także prawa do wyznawania własnej wiary.
Guru Gobind Singh sam był poetą i autorem licznych hymnów, modlitw i dzieł, zebranych m.in. w zbiorze znanym jako Dasam Granth. W jego poezji odnajdujemy głęboki zachwyt nad boską potęgą i pięknem, a jednocześnie ostre potępienie tyranii i fanatyzmu. Bóg, którego opisuje, nie jest związany z jedną kulturą czy jedną tradycją – jest źródłem światła dla wszystkich. W hymnach guru pojawiają się motywy walki ze złem, ale rozumianej nie tylko jako starcie fizyczne, lecz także jako nieustanna walka wewnętrzna z egoizmem, pychą i nienawiścią.
Ważnym elementem jego nauczania była także krytyka podziałów kastowych i społecznych. W Indiach struktura kastowa przez wieki określała status człowieka, dostęp do edukacji, pracy i praktyk religijnych. Guru Gobind Singh odrzucał te podziały, utrwalając linię zapoczątkowaną przez Guru Nanaka, pierwszego guru sikhów. Wspólnota miała być braterska, równa, a wszyscy jej członkowie mieli możliwość pełnego uczestnictwa w życiu religijnym. Ta równość wyrażała się m.in. we wspólnym posiłku (langar), do którego zasiadali razem ludzie różnych stanów i religii.
Guru podkreślał także znaczenie odpowiedzialności indywidualnej. Sikh, w jego ujęciu, powinien dążyć do wewnętrznej uczciwości, unikać kłamstwa, wyzysku i przemocy, a jednocześnie pracować uczciwie i dzielić się owocami swojej pracy z potrzebującymi. Było to wyrażenie zasady sewa – bezinteresownej służby na rzecz innych. Służba taka miała charakter praktyczny (pomoc głodnym, chorym, prześladowanym), ale także duchowy – służąc ludziom, służy się Bogu.
W nauczaniu Guru Gobinda Singha pojawia się również mocny akcent afirmacji życia i wolności. Odrzucał ascetyzm rozumiany jako ucieczka ze świata. Człowiek ma żyć w świecie, pracować, zakładać rodzinę, troszczyć się o bliskich, a jednocześnie pamiętać o Bogu. Taka duchowość codzienności odróżniała sikhizm od wielu innych ścieżek religijnych, w których ceniono raczej wycofanie z życia społecznego. Guru wskazywał, że prawdziwa siła duchowa ujawnia się właśnie wtedy, gdy człowiek pozostaje aktywny, a mimo to zachowuje wewnętrzny spokój i pamięć o boskiej obecności.
Nie można też pominąć roli, jaką Guru Gobind Singh odegrał w kształtowaniu sikhijskiego kanonu świętych pism. To on ostatecznie zredagował i potwierdził centralne znaczenie Adi Granth – zbioru hymnów poprzednich guru oraz świętych różnych tradycji. Nadał mu status wiecznego przewodnika duchowego. W ten sposób stworzył szczególną więź pomiędzy wspólnotą a świętą księgą, która stała się nie tylko tekstem liturgicznym, lecz także żywym autorytetem moralnym.
Całe jego nauczanie nasycone jest motywem odwagi. Odwagi nie tylko fizycznej, potrzebnej na polu bitwy, lecz także odwagi cywilnej – mówienia prawdy w obliczu władzy, odmowy uczestniczenia w niesprawiedliwości, sprzeciwu wobec dyskryminacji. Ten etos odwagi, połączonej z głęboką pokorą wobec Boga, stał się jednym z fundamentów sikhijskiej tożsamości i przejawia się do dziś w gotowości sikhów do niesienia pomocy ofiarom katastrof, konfliktów i prześladowań na całym świecie.
Powstanie Khalsy, pięć K i ciągłe guru w postaci Guru Granth Sahib
Najważniejszym wydarzeniem w życiu Guru Gobinda Singha, a zarazem momentem przełomowym w dziejach sikhizmu, było powołanie Zakonu Khalsa. Stało się to w 1699 roku, w święto Vaisakhi, w Anandpur Sahib. Guru zwołał wielkie zgromadzenie sikhów. Zgodnie z tradycją, wyszedł przed tłum z nagim mieczem i zażądał, by ktoś gotów był oddać życie dla wiary. W ciszy i napięciu, jakie ogarnęły zgromadzonych, jeden z wiernych wyszedł naprzód. Guru zaprowadził go do namiotu, po czym powrócił z zakrwawionym mieczem i ponownie zapytał, kto jeszcze jest gotów na taki sam akt oddania. Sytuacja powtórzyła się pięciokrotnie.
Dopiero później guru wyprowadził z namiotu pięciu mężczyzn, ubranych w nowe szaty. Okazało się, że nikt nie został zabity – krew pochodziła z ofiarowanego zwierzęcia. Pięciu ochotników zostało nazwanych Panj Pyare – Pięciu Umiłowanych. Symbolizowali oni skłonność do całkowitego oddania życia Bogu i sprawiedliwości. Z różnych kast i regionów, tworzyli żywy znak odrzucenia podziałów społecznych. Guru przygotował dla nich napój zwany amrit, sporządzony z wody i cukru, mieszany mieczem, przy jednoczesnym recytowaniu świętych hymnów.
Oficjalne przyjęcie do Khalsy dokonywało się przez wypicie tego napoju i złożenie przysięgi życia zgodnego z nauczaniem guru, bojowego ducha i moralnej czystości. Guru Gobind Singh nadał pięciu umiłowanym nową tożsamość – otrzymali oni wspólne nazwisko Singh, co oznacza lew. Dla kobiet przewidziano nazwisko Kaur, czyli księżniczka. W ten sposób powstała nowa, braterska wspólnota, w której każdy członek był zobowiązany do odwagi, równości, modlitwy i ochrony słabszych.
Wraz z powstaniem Khalsy guru wprowadził także zestaw pięciu widocznych oznak, znanych jako pięć K, które do dziś stanowią jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów tożsamości sikhów:
- Kesh – nieobcinane włosy, symbol akceptacji boskiej woli i szacunku dla ciała otrzymanego od Boga. Noszenie turbanu stało się praktycznym i zarazem duchowym sposobem dbania o włosy i godności osoby.
- Kara – żelazna bransoleta na nadgarstku, przypominająca o nieprzerwanej więzi z Bogiem i o moralnym obowiązku powstrzymywania się od złych uczynków.
- Kanga – drewniany grzebień, symbol porządku, czystości i dbałości o własne ciało oraz życie codzienne; wskazuje, że duchowość nie odrywa człowieka od obowiązków praktycznych.
- Kachera – specjalna, prosta bielizna, znak samodyscypliny, skromności i gotowości do aktywności fizycznej; ma przypominać o panowaniu nad pożądaniami i odpowiedzialności za własne czyny.
- Kirpan – ceremonialny sztylet lub miecz, będący symbolem odwagi i obowiązku ochrony słabszych. Nie jest on narzędziem agresji, lecz znakiem gotowości do obrony przed niesprawiedliwością.
Pięć K pełni funkcję zarówno duchową, jak i społeczną. W widoczny sposób odróżnia członków Khalsy, ale też ciągle przypomina im o przyjętych zobowiązaniach. Członek Khalsy nie ma się ukrywać – jego wygląd jest publicznym świadectwem wiary i gotowości niesienia pomocy innym. Zasady Khalsy obejmują ponadto zakaz spożywania alkoholu i narkotyków, wymóg uczciwego zarobkowania, modlitwy i służby wspólnocie.
Ustanawiając Khalsę, Guru Gobind Singh dokonał głębokiego przeobrażenia sikhizmu. Wspólnota stała się wyraźnie zorganizowanym ciałem religijno‑wojskowym, którego członkowie przysięgali bronić nie tylko siebie, lecz także wszystkich prześladowanych, bez względu na ich religię. Khalsa była odpowiedzią na brutalność i przymusowe nawrócenia stosowane przez władze mogolskie, ale także pozytywnym programem duchowej dyscypliny i równości społecznej.
Ostatnie lata życia guru upłynęły w cieniu wojen i prześladowań. Armie mogolskie, wspierane przez miejscowych władców, wielokrotnie oblegały Anandpur Sahib, doprowadzając do dramatycznych strat. W walkach zginęli dwaj starsi synowie Guru Gobinda Singha, Ajit Singh i Jujhar Singh, walcząc na polu bitwy jako członkowie Khalsy. Dwaj młodsi, Zorawar Singh i Fateh Singh, zostali pojmani i według tradycji straceni za odmowę przejścia na islam. Te głębokie osobiste tragedie nie załamały guru, lecz stały się dla wspólnoty przykładem najwyższego poświęcenia w imię wolności religijnej.
Sam Guru Gobind Singh zmarł w 1708 roku. Przed śmiercią podjął decyzję, która na zawsze zmieniła strukturę duchowego przywództwa sikhów. Ogłosił, że po nim nie będzie już więcej ludzkich guru. Zamiast tego wiecznym guru wspólnoty stanie się święta księga – Guru Granth Sahib. Tym samym przeniósł autorytet z osoby na tekst, który zawierał hymny wcześniejszych guru oraz innych świętych, reprezentujących różne tradycje duchowe. Księga ta, przechowywana z najwyższym szacunkiem w gurdwarach, jest traktowana jako żywe źródło boskiego światła i przewodnik moralny.
Ta decyzja miała głębokie znaczenie teologiczne i praktyczne. Po pierwsze, zabezpieczała wspólnotę przed sporami o sukcesję i przed możliwością nadużyć ze strony przyszłych przywódców. Po drugie, podkreślała centralną rolę słowa – hymny, nauki i modlitwy miały odtąd prowadzić wiernych ku Bogu bez pośrednictwa ludzkiej osoby guru. Po trzecie, zacieśniała więź pomiędzy Khalsą a Guru Granth Sahib – członkowie wspólnoty mieli czerpać siłę zarówno z dyscypliny i braterstwa Khalsy, jak i z duchowej mądrości zapisanej w świętej księdze.
Dziedzictwo Guru Gobinda Singha pozostaje żywe w praktyce religijnej i codziennym życiu sikhów. Jego ideał człowieka, który modli się, pracuje uczciwie, pomaga innym i nie boi się stanąć w obronie sprawiedliwości, wyznacza kierunek rozwoju wspólnoty po dziś dzień. W każdym turbanie, w każdej żelaznej bransolecie kara, w każdym kirpanie noszonym jako znak odpowiedzialności, widoczny jest ślad wizji, jaką guru miał dla swoich uczniów – wizji świata, w którym wiara łączy się z wolnością, a sprawiedliwość i godność człowieka są wartościami nienaruszalnymi.
