Interpretacje powstania świata stanowią fascynujący przykład tego, jak różnorodne tradycja kulturowe i religijne odpowiadają na pytania o początek istnienia. W każdej religii odnajdujemy unikalne opowieści, symbole i praktyki, które nadają sens kosmosowi oraz miejscu człowieka w uniwersum. Przyglądając się zarówno tekstom świętym, jak i ustnem przekazywanym mitom, warto zwrócić uwagę na sposób odbicia w nich podstawowych wartości, struktur społecznych oraz aspiracji duchowych danego środowiska. Niniejszy tekst omawia cztery szeroko rozpowszechnione perspektywy religijne, uwzględniając kluczowe motywy i postacie – od Brahma w hinduizmie, przez Jahwe w tradycji biblijnej, aż po Boskie objawienie w Koranie, a także inne mniej znane, ale równie inspirujące wizje kosmogoniczne.
Hinduizm i mitologiczne początki
W hinduizmie powstanie świata łączy się z cykliczną naturą czasu, w której istnieniu towarzyszą trzy główne etapy: stworzenie (Sriśti), podtrzymywanie (Sthiti) oraz zniszczenie (Samhara). Centralną postacią w procesie kreatywnym jest Brahma, który zgodnie z puranami narodził się z lotosu wyrastającego z pępka boga Wisznu. To on wypowiedział Boskie słowo (Mantra), dzięki któremu materia uformowała się z pierwotnej wody.
- Wyłanianie świata: opisuje transformację bezkształtnej substancji, zwanej Pradhana, w wyraźnie zarysowany kosmos.
- Cykliczność czasu: każdy cykl kalpy kończy się rozsypaniem wszechświata, po czym następuje nowy akt creation.
- Symbolika lotosu: kwiat jako źródło życia, które wyrasta z bezwiednej wody i łączy sacrum z profanum.
Rola Wedyjskich tekstów
Najstarsze hymny z Rigwedy prezentują wizje różnych wymiarów rzeczywistości – od pierwotnego chaosu, przez procesy kosmogenezy, aż po strukturę społeczną (wariśa). Pojawiają się w nich także hipotezy filozoficzne o pierwotnym ogniu (Agni) czy wodzie (Apas) jako substancjach aktywnych w tworzeniu świata.
Judaizm i chrześcijaństwo: biblijne opowieści o stworzeniu
W tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej centralnym tekstem jest Księga Rodzaju. Narracja podzielona jest na dwa główne opisy – tzw. E i J – ze szczególnie rozbudowanym akcentem na akt słowa Bożego. Pierwsze wersety mówią o autorstwo Jahwe, który w sześciu dniach wyodrębnia światło z ciemności, niebo z wód, ląd z morza, roślinność, ciała niebieskie, zwierzęta i w końcu człowieka.
- Dzień pierwszy: światło vs. ciemność – symboliczne rozróżnienie ładu od chaosu.
- Dni cztery–sześć: ustawienie ciał niebieskich i powstanie istot żywych.
- Siódmy dzień: ustanowienie szabatu jako pamiątki boskiego odpoczynku.
Wersja druga (rozdział 2) przedstawia bardziej antropocentryczny ogląd – autorstwo Jahwe kształtuje człowieka z gliny i tchnie w niego życie. Narracja uwypukla bliskość Boga i stworzenia, a jednocześnie stawia fundamenty dla moralności i etyki społecznej.
Znaczenie Pisma Świętego
Zarówno w judaizmie, jak i w chrześcijaństwie fragmenty o stworzeniu świata odgrywają rolę punktu wyjścia do refleksji teologicznej: o naturze Boga jako Stwórcy, o godności człowieka oraz o relacji pomiędzy Bogiem a ludźmi. W tradycji chrześcijańskiej postrzega się Stare Przymierze jako zapowiedź Eucharystii i zbawczej działalności Chrystusa, który poprzez swoje Słowo potwierdza porządek wszechrzeczy.
Islam a stworzenie świata
Koraniczne relacje o stworzeniu uzupełniają i w pewnym sensie reinterpretują narracje biblijne. W Koranie proces kreacji również jest dziełem jednego Boga – Allaha – który w sześciu okresach (ajjum) ukształtował niebiosa i ziemię. Kluczowe motywy to:
- Al-Chaliq – Ten, który tworzy z niczego, podkreślenie bezpośredniego autorstwo Boga.
- Al-Bari’ – Budowniczy, który doskonale komponuje wszystkie elementy wszechświata.
- Tchnienie życia: dusza ludzka zostaje nadana Adamowi, gdy Allah ulepił go z czarnej gliny.
Koronacja tworzenia ma miejsce w momencie złożenia przysięgi przez aniołów, że uznają człowieka za swojego zarządcę (khalifa). Ten akt wprowadza dynamikę moralnej odpowiedzialności i zasad dnia sądu.
Przesłanie teologiczne
W islamie stworzenie nie jest jedynie historycznym aktem, ale nieustannym potwierdzeniem mocy Boga. Każdy fragment przyrody jest dla wierzącego dowodem Jego miłosierdzia (rahma) i mądrości (hikmah). To podejście wzmacnia poczucie jedności całego stworzenia i nakłada zobowiązanie do troski o świat oraz o siebie nawzajem.
Inne tradycje i perspektywy
Poza trzema głównymi religiami monoteistycznymi istnieje wiele starożytnych i współczesnych koncepcji kosmogonicznych. Warto wspomnieć o:
- Mitologiach mitologia greckiej: z pierwotnego Chaosu wyłaniają się personifikacje – Uranos, Gaja, Tartar – które torują drogę bogom olimpijskim.
- Buddyzm: nie stawia akcentu na akt stworzenia, lecz na wieczność wszechświata, w którym zachodzą cykle narodzin i zniszczenia (kalpa). Skupia się na cierpieniu i wyzwoleniu jednostki, a nie na boskim autorstwo stwarzania.
- Tradycje rdzennych ludów Ameryki Północnej: często łączą motywy kosmogoniczne z geograficznymi realiami – górami, rzekami, zwierzętami Totemowymi.
Choć te koncepcje różnią się w szczegółach, łączy je wspólny cel: odnaleźć miejsce człowieka w strukturze wszechświata i wyjaśnić źródło życia. W każdym systemie mitologicznym czy religijnym to, co boskie, przenika naturę, a duchowość splata się z codziennym doświadczeniem i obrzędami.
