Religia od wieków kształtuje ludzką cywilizację, oferując nie tylko system wartości, ale i bogactwo symboli, które wyrażają głębokie prawdy o ludzkiej duchowości oraz poszukiwaniu jedności z czymś wyższym. Każdy znak, kształt czy postać posiada specyficzne konotacje, odzwierciedlające tradycję i pragnienie kontaktu z sacrum. Poniżej przyjrzymy się najważniejszym symbolom największych religii świata i zrozumiemy, co one oznaczają.
Symbole chrześcijaństwa i ich znaczenie
Chrześcijaństwo, jedna z największych religii świata, wykorzystuje kilka kluczowych znaków, które wierni rozpoznają na całym globie. Ich obecność w architekturze, ikonosferze czy modlitwie podkreśla świętość oraz ofiarę, jaką przedstawia postać Jezusa Chrystusa.
- Krzyż – najbardziej rozpoznawalny symbol, odwołujący się do ukrzyżowania i zmartwychwstania Jezusa. Przypomina o ofiarnym charakterze zbawienia i zwycięstwie nad śmiercią.
- Ryba (Ichthys) – wczesnochrześcijański symbol, wywodzący się z greckiego akronimu „Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel”. Używany w czasach prześladowań, gdy chrześcijanie musieli czasem zachować wiarę w tajemnicy.
- Gołąb – reprezentuje Ducha Świętego, obecnego podczas chrztu Jezusa. Kojarzy się z pokojem i obecnością Boską, która « zstępuje » na wiernych.
- Baranek – symbolizuje Chrystusa jako „Baranka Bożego”, nawiązując do ofiary Pascala oraz proroctw Starego Testamentu.
W ikonografii ceni się także rycerskość, męczeństwo i dążenie do świętości. Obrazy maryjne często zawierają koronę i gwiazdy, podkreślając rolę Matki Boskiej jako Królowej Nieba.
Symbole islamu oraz ich interpretacja
Islam, druga co do wielkości religia świata, używa znaków o charakterze zarówno artystycznym, jak i metaforycznym. Ich obecność w meczetach, na modlitwach czy w haftach odzwierciedla pragnienie przestrzegania zasad wiary oraz bliskości z Bogiem (Allāhem).
- Półksiężyc z gwiazdą – symbol często kojarzony z imperium osmańskim, choć w Koranie nie występuje oficjalnie. Półksiężyc oznacza cykl liturgiczny, związany z kalendarzem księżycowym, a gwiazda – światło przewodnie, czyli wiarę prowadzącą przez ciemności.
- Kaligrafia arabesek – w religii muzułmańskiej unika się przedstawień postaci ludzkich i zwierzęcych, dlatego sztuka kaligrafii staje się najdoskonalszym wyrazem słowa Bożego. Cytaty z Koranu stanowią ozdobę ścian i przedmiotów kultu.
- Takbir – wypisane słowa „Allāhu akbar” pojawiają się w sztuce, akcesoriach modlitewnych i przypominają o potędze Boga.
Czystość i harmonia form symbolizują pokój i podporządkowanie żywiołów woli Stwórcy. Niektóre zdobienia meczetów tworzą geometryczne wzory, które mają skierować umysł wiernego w stronę doskonałości i nieskończoności.
Symbole hinduizmu i buddyzmu
Hinduizm i buddyzm, choć wywodzą się z tej samej kulturowej „prowincji” starożytnych Indii, rozwinęły bogate, choć niekiedy różne zestawy znaków. Przekazują idee odradzającej się energii, cykliczności istnienia i dążenia do wyzwolenia.
Hinduizm
- Om (Aum) – nie tylko sylaba, ale kompleksowy symbol wszechświata. Uważa się, że to dźwięk stwórczy, z którego zrodziło się istnienie.
- Swastyka – w sanskrycie „svastika” oznacza „przynosząca dobro”. Symbolizuje ruch słońca i energię życia. Od tysiącleci stanowi znak pomyślności, zanim został zawłaszczony przez ruchy totalitarne w XX wieku.
- Lotos – roślina, która wyrasta z mułu, ale kwitnie czysta i piękna. Przedstawia odrodzenie, czystość umysłu i boską obecność.
Buddyzm
- Dharmachakra (Koło Dharmy) – ma osiem szprych, co symbolizuje „Ośmioraką Ścieżkę” prowadzącą do wyzwolenia. Koło to znak ruchu i przemiany.
- Lotus – jak w hinduizmie, oznacza duchowe przebudzenie i możliwość osiągnięcia czystego umysłu pomimo świadomości ziemskich uwarunkowań.
- Ślad stóp Buddy (Buddhapada) – symbolizuje obecność Buddhy na ziemi i porzucenie pragnienia osobistego zysku.
W obu tradycjach centralna rola przypada medytacji i samopoznaniu. Używane symbole mają pomagać w koncentracji i przemianie świadomości, wskazując na transcendencję nad cielesnością.
Symbole innych religii i duchowości
Poniżej przyjrzymy się wybranym znakom reprezentującym judaizm, sikhizm, bahaizm, taoizm oraz tradycje etniczne.
Judaizm
- Gwiazda Dawida (Magen Dawid) – sześcioramienna gwiazda łącząca dwa trójkąty. Symbolizuje związek nieba i ziemi, ochronę Boga oraz przymierze z narodem wybranym.
- Menora – siedmioramienny świecznik. Znak światła w ciemności, wspomnienie cudu chanukowego i przymierza przodków.
- Mezuza – zwojtek pergaminowy w przydrzwiach domu. Przypomina o obecności i przykazaniach Boga, które wierny powinien mieć zawsze przed oczami.
Sikhizm
- Khanda – centralna dwustronna szabla, otoczona kołem. Przedstawia jedność Boga (Waheguru), równocześnie wskazując na potrzebę obrony wiary i sprawiedliwości.
- Kirpan – ceremonialna szabla noszona przez mężczyzn sikhijskich. Symbolizuje gotowość do obrony praw i wolności.
Bahaizm
- Dziewięcioramienna gwiazda – liczba dziewięć uważana jest za najwyższą jednocyfrową w alfabecie perskim, co ma symbolizować doskonałość i jedność kolejnych objawień boskich. Gwiazda przypomina również o równości wszystkich religii.
Taoizm i tradycje chińskie
- Yin i Yang – symbol dwóch przeciwstawnych, lecz uzupełniających sił. Ukazuje równowagę, harmonijną całość i cykl przemian w naturze.
- Pięć elementów (Wu Xing) – drzewo, ogień, ziemia, metal i woda. Słynna teoria opisująca wzajemne oddziaływania w kosmosie i organizmach żywych.
Tradycje etniczne
W wielu kulturach plemiennych rozmaite talizmany, totemy i maski służą do wzywania opieki przodków, ochrony przed złymi duchami oraz wyrażania więzi z przyrodą. Przyjrzyjmy się kilku przykładom:
- Totem zwierzęcy – symbol siły i cech charakteru. W kulturach rdzennych Amerykanów spotykamy orła, wilka czy niedźwiedzia jako mitycznych przewodników.
- Maski afrykańskie – używane podczas rytuałów inicjacyjnych i pogrzebów. Niosą ze sobą moc przodków i wspólnoty.
- Dreamcatcher – indiański amulet służący do odfiltrowania koszmarów. Nitki i pióra wyrażają subtelne połączenie świata widzialnego i snów.
Choć kształty i materiały mogą się różnić, wszędzie widoczny jest wspólny motyw: pragnienie ochrony, przemiany i łączenia się ze sferą nadprzyrodzoną.
