Hinduizm jest starożytną religią i systemem filozoficznym, który rozwijał się na obszarze subkontynentu indyjskiego przez tysiąclecia. Obejmuje on rozległy zbiór tekstów sakralnych, obrzędów i szkół myślowych, w których centralne miejsce zajmują pojęcia takie jak dharma, karma i reinkarnacja. Celem duchowym wyznawców jest osiągnięcie wyzwolenia, czyli moksha, dzięki zgłębieniu natury atman i brahman. Codzienne praktyki obejmują różnorodne formy joga i medytacja, a także ścieżkę bhakti prowadzącą przez oddanie i miłość do bóstwa. Oto przegląd najważniejszych aspektów hinduizmu i wierzeń z nim związanych.
Początki i rozwój tradycji hinduistycznej
Korzenie hinduizmu sięgają cywilizacji Doliny Indusu (ok. 2600–1900 p.n.e.), której pozostałości archeologiczne dowodzą istnienia rozwiniętych ośrodków miejskich z systemem sanitarnym. Po upadku tej kultury na obszar przybyli indoaryjscy pasterze, którzy przynieśli ze sobą język wedyjski (przodka sanskrytu) oraz zbiór pieśni, hymny i obrzędów. W kolejnych wiekach te przekazy zostały spisane jako Wedy, uznawane za najstarsze święte pisma hinduizmu.
Wedy i klasyczny okres
- Rigweda – zbiór hymnów ku czci bóstw naturalnych, jak Agni czy Indra.
- Samaweda – pieśni i melodie, wykonywane podczas rytuałów.
- Jadźurweda – formuły ofiarne, opisujące sposób składania ofiar ogniowych.
- Atharwaweda – modlitwy i zaklęcia o charakterze ludowym.
Z czasem do Wed dołączyły komentarze zwane Brāhmaṇami i mistyczne traktaty Upaniszady, w których rozwinięto idee jedności atman (duszy) i brahman (absolutu). W okresie Mahābhārata i Rāmājana (II w. p.n.e. – I w. n.e.) powstały wielkie eposy, a Bhagavadgīta stała się jednym z najważniejszych tekstów ukazujących relację obowiązku (dharma) i duchowego oddania.
Podstawowe koncepcje filozoficzne i święte teksty
Hinduizm nie posiada jednej, skodyfikowanej doktryny, lecz zbiór szkół filozoficznych (darszan), które interpretują wspólne idee:
- Dharma – porządek moralny i społeczny, regulujący obowiązki jednostki wobec rodziny, społeczeństwa i kosmosu.
- Karma – prawo przyczyny i skutku, zgodnie z którym każde działanie wpływa na przyszłe losy duszy.
- Reinkarnacja – cykl narodzin i śmierci (samsara), z którego celem jest wyzwolenie.
- Moksha – stan wyzwolenia od samsary, osiągany przez duchową wiedzę, medytację lub oddanie.
- Atman i Brahman – wewnętrzne „ja” oraz uniwersalna substancja, w której dusze są zakorzenione.
Szczegółowe interpretacje formułują sześć głównych darszan:
- Nyāya – logika i epistemologia.
- Vaiśeṣika – analiza rzeczywistości i kategorii bytu.
- Sāṃkhya – dualizm duszy i materii.
- Yoga – praktyczny przewodnik do kontroli ciała i umysłu.
- Pūrva Mīmāṃsā – hermeneutyka rytuałów wedyjskich.
- Uttara Mīmāṃsā (Upaniszady) – filozofia monistyczna.
Obok tych szkół szerzyły się tradycje śaktistyczne (oddanie boginiom) i tantryczne, które wprowadziły dynamiczne rytuały, mantry i medytacje w celu szybszego osiągnięcia celu duchowego.
Rytuały, praktyki duchowe i kalendarz świąt
Rytuały puja (ofiarowanie pokarmu, kwiatów, światła) odbywają się codziennie w domach wiernych oraz w licznych świątyniach. Obok nich popularne są:
- Joga – osiem stopni praktyki obejmujących postawy (asany), odmowę krzywdzenia (ahimsa) i koncentrację.
- Medytacja oraz powtarzanie mantr, jak słynne „Om” czy „Hare Rama, Hare Krishna”.
- Pielgrzymki do świętych miast: Waranasi, Haridwar, Puri czy Allahabad (Kumbh Mela).
Główne święta hinduskie
- Diwali – festiwal świateł, symbolizujący zwycięstwo dobra nad złem.
- Holi – święto wiosny i barw, upamiętniające miłość Radhy i Kryszny.
- Navratri/Durga Puja – dziewięć nocy oddania bogini Durga.
- Kartik Purnima – noc Księżyca, czas rytuałów w świątyniach i na brzegach rzek.
Zróżnicowanie wewnątrz hinduizmu i aspekty społeczne
Hinduizm cechuje duża różnorodność wewnętrzna. Główne nurty to:
- Wisznuizm – skupiony na wszechobecnym odbiorze Wisznu i jego awatarów (Kryszna, Rama).
- Sziwizm – oddanie Siwy jako boga transformacji i zniszczenia, by dać miejsce odrodzeniu.
- Szaktizm – kult boskiej energii w postaci Bogini (Devi).
- Smartyzm – synkretyczne podejście dopuszczające kilku bóstw według preferencji wyznawcy.
System kastowy (varna dharma) historycznie dzielił społeczeństwo na cztery główne grupy, jednak obecnie, zwłaszcza w miastach i za granicą, bierze się pod uwagę tylko dziedzictwo kulturowe, a konstytucja Indii zakazuje dyskryminacji. Współcześnie wiele organizacji hinduistycznych angażuje się w pracę charytatywną, edukację i ochronę środowiska, starając się łączyć tradycję z wyzwaniami globalnej rzeczywistości.
Hinduizm we współczesnym świecie
Hinduizm ma obecnie ponad miliard wyznawców, nie tylko w Indiach i Nepalu, ale również w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanadzie czy na Fidżi. Diaspora hinduska adaptuje tradycję do lokalnych warunków, zakładając świątynie, szkoły sanskrytu i centra jogi. Tendencja do ekumenii i dialogu międzyreligijnego przyczynia się do wzrostu popularności praktyk medytacyjnych czy zasad ahimsy w kulturze zachodniej. Jednocześnie w Indiach trwają debaty nad rolą religii w państwie oraz nad prawami mniejszości i kobiet. W XXI wieku hinduizm nadal ewoluuje, łącząc starożytne nauki z wyzwaniami nowoczesności, a jego wielowymiarowość stanowi inspirację dla milionów poszukujących duchowej ścieżki.
