Meczet w Kairuanie należy do najważniejszych miejsc islamu i jednocześnie do grona najstarszych świątyń muzułmańskich na świecie. Jego dzieje splatają się z historią Afryki Północnej, wypraw arabskich, rozwoju nauki oraz zmieniających się imperiów, które kształtowały dzisiejszą Tunezję. Stanowi też doskonały punkt wyjścia do refleksji nad rolą miejsc kultu – świątyń, sanktuariów i pielgrzymkowych ośrodków – w kulturach całego świata, bez względu na wyznanie czy kontynent.
Meczet w Kairuanie – serce islamu w Afryce Północnej
Meczet w Kairuanie, zwany często Wielkim Meczetem Kairuanu, uważany jest za duchową stolicę Maghrebu. Według tradycji islam dotarł do Afryki Północnej już w VII wieku wraz z ekspansją arabską, a Kairuan stał się jednym z pierwszych silnych ośrodków nowej religii na zachód od Egiptu. Dla wyznawców islamu z tego regionu to miejsce porównywalne rangą do wczesnych centrów religijnych w Syrii czy Iraku, a dla wielu muzułmanów na świecie jest jednym z najświętszych punktów globu, zaraz po Mekce, Medynie i Jerozolimie.
Miasto Kairuan zostało założone jako baza wojskowo‑administracyjna, ale dzięki powstaniu meczetu szybko przekształciło się w ważny ośrodek religijny i naukowy. Według przekazów pierwszy meczet w tym miejscu założył w 670 roku Uqba ibn Nafi, arabski dowódca odpowiedzialny za podboje w rejonie dzisiejszej Tunezji. Choć pierwotna budowla była wielokrotnie przekształcana, rozbudowywana i odnawiana, jej symboliczne znaczenie pozostało niezmienne: jest to pomost między początkami islamu a rozwojem cywilizacji muzułmańskiej na zachodzie świata arabskiego.
Kairuan uchodzi również za ważny ośrodek sunnickiej tradycji prawnej i teologii malikickiej. W średniowieczu przybywali tu uczeni, kopiści i sędziowie, a w murach meczetu powstawały komentarze do Koranu, opracowania z dziedziny prawa, astronomii czy medycyny. Wielki meczet stał się więc nie tylko miejscem regularnej modlitwy, ale także centrum edukacji i transmisji wiedzy, co jest wspólną cechą wielu wielkich sanktuariów w różnych religiach.
Architektura i symbolika Wielkiego Meczetu w Kairuanie
Wielki Meczet w Kairuanie zachwyca surową, ale monumentalną formą. Od strony zewnętrznej dominuje masywne, otoczone murem założenie z wysoką bramą wejściową. Widoczny z daleka prostokątny minaret, z trzema poziomami zwieńczonymi niewielką kopułą, należy do najstarszych tego typu konstrukcji w świecie islamu zachodniego. Jego pierwotna funkcja była nie tylko religijna – muezin wzywał wiernych do modlitwy – lecz także praktyczna, jako punkt obserwacyjny nad okoliczną równiną.
Wewnątrz dziedziniec otaczają arkady wsparte na dziesiątkach kolumn, z których wiele pochodzi ze starszych, rzymskich i bizantyjskich budowli. To wyraźny ślad praktyki przekształcania istniejących elementów architektonicznych – zjawiska znanego również w innych religiach. Użycie dawnych kolumn nie było jedynie ekonomicznym rozwiązaniem: nadawało meczetowi prestiż, symbolicznie łącząc nowe centrum władzy duchowej z dziedzictwem wcześniejszych cywilizacji basenu Morza Śródziemnego.
Główna sala modlitewna, przykryta płaskim dachem z kopułami nad ważniejszymi częściami, prezentuje rozwinięty typ meczetu hipostylowego – takiego, w którym strop opiera się na gęstym lesie kolumn. Wnętrze, choć stosunkowo ciemne, emanuje poczuciem rytmu i ładu. Arkady prowadzą wzrok ku ścianie qibla, zwróconej w kierunku Mekki. Tam umieszczony jest mihrab – nisza wskazująca kierunek modlitwy – bogato zdobiony mozaikami, płytkami ceramicznymi oraz inskrypcjami koranicznymi.
Mihrab w Kairuanie należy do najcenniejszych dzieł sztuki islamskiej w Afryce Północnej. Zastosowanie marmurowych paneli, rzeźbionych drewnianych belek i błyszczących płytek świadczy o wysokim poziomie artystycznym rzemieślników. Z kolei minbar, czyli kazalnica, z której imam wygłasza piątkowe kazania, wykonany został z drobno rzeźbionego drewna. Uważany jest za jedną z najstarszych zachowanych kazalnic muzułmańskich, a jego dekoracja roślinna i geometryczna ilustruje zasady sztuki islamskiej, unikającej przedstawień postaci ludzkich.
Cały kompleks meczetowy mieści także pomieszczenia służące celom praktycznym i edukacyjnym. W przeszłości działała tu medresa – szkoła religijna, w której uczniowie uczyli się recytacji Koranu, prawa i tradycji proroka. W pobliżu znajdowały się zbiorniki na wodę, niezbędną do rytualnych ablucji przed modlitwą. Niewidoczne na pierwszy rzut oka warstwy funkcjonalne meczetu pokazują, że był on zorganizowanym centrum życia wspólnoty, a nie tylko pojedynczą salą modłów.
Symbolicznie Wielki Meczet w Kairuanie odzwierciedla kluczowe idee islamu: jedyność Boga, znaczenie wspólnoty oraz konieczność łączenia pobożności z nauką i prawem. Dziedziniec otwarty na niebo podkreśla relację człowieka z Bogiem, sala modlitw porządkuje przestrzeń według rytmu kolumn i łuków, a inskrypcje koraniczne przypominają o roli słowa objawionego. Z perspektywy badań nad religią meczet w Kairuanie jest materialną manifestacją idei, które ukształtowały cywilizację islamu w całym regionie.
Kairuan jako ośrodek pielgrzymkowy i miejsce pamięci
Kairuan wykształcił reputację jednego z najświętszych miast islamu. Dla mieszkańców Afryki Północnej odbycie pielgrzymki do Kairuanu, połączone z modlitwą w Wielkim Meczecie, bywało uznawane – szczególnie w przeszłości – za częściowy odpowiednik wyprawy do Mekki. Oczywiście religijne przepisy dotyczące obowiązkowej pielgrzymki (hadżdżu) związane są jednoznacznie z Mekką, jednak w praktyce kulturowej Kairuan funkcjonował jako regionalny odpowiednik wielkiego centrum pątniczego.
Pielgrzymi przybywali tu z całego Maghrebu, z Sahary, a nawet z zachodniego Sudanu. Niejednokrotnie ich droga prowadziła przez rozległe tereny pustynne, co dodatkowo wzmacniało poczucie duchowego wysiłku i oddania. Przy meczecie działali kopiści sprzedający odpisy Koranu, rzemieślnicy wyrabiający przedmioty pobożności oraz uczeni, którzy wygłaszali wykłady. Pielgrzymka stawała się więc zarówno wydarzeniem religijnym, jak i edukacyjnym, a także ekonomicznym impulsem dla lokalnej społeczności.
Kairuan jest również miejscem pamięci o ważnych postaciach historii islamu. W mieście znajdują się grobowce uczonych, świętych sufickich i władców, a tradycja lokalna wiąże niektóre miejsca z cudami czy szczególnymi przejawami Bożej łaski. W ten sposób meczet i otaczające go przestrzenie tworzą sakralny krajobraz, w którym przeplatają się oficjalne nauki religijne i ludowe formy pobożności.
Specyficzną cechą Kairuanu jest połączenie ortodoksyjnej nauki malikickiej z elementami lokalnej duchowości. Miasto było ośrodkiem, gdzie surowe normy prawne spotykały się z praktykami sufickimi, kładącymi nacisk na wewnętrzne doświadczenie Boga, modlitwę serca i dążenie do duchowej bliskości z Absolutem. To napięcie między rygorem prawa a mistyką nie jest zresztą wyłączną cechą islamu – podobne zjawiska można zaobserwować w chrześcijaństwie, buddyzmie czy hinduizmie, gdzie duże sanktuaria łączą oficjalne ceremonie z żywymi formami ludowej religijności.
Znaczenie Kairuanu jako ośrodka pielgrzymkowego ilustruje szerszą prawidłowość: wielkie miejsca kultu stają się często punktami odniesienia dla całych regionów, kształtują tożsamość wspólnoty, a ich nazwy funkcjonują w świadomości wiernych równie mocno jak nazwy stolic politycznych. Podobną rolę, choć w innych religiach, odgrywają Lourdes, Santiago de Compostela, Waranasi czy Lhasa.
Miejsca kultu na świecie – przestrzenie spotkania sacrum i wspólnoty
Meczet w Kairuanie jest jednym z wielu przykładów, jak ludzkość na przestrzeni dziejów tworzyła specjalne przestrzenie spotkania z tym, co uznajemy za święte. Miejsca kultu – świątynie, meczety, kościoły, synagogi, stupy, sanktuaria – pełnią funkcje znacznie wykraczające poza odprawianie obrzędów. Stanowią centra tożsamości religijnej i kulturowej, miejsca nauki, debat, pomocy społecznej i budowania więzi między ludźmi.
W chrześcijaństwie przykładem takiego ośrodka jest Bazylika św. Piotra w Rzymie, związana z papiestwem i powszechnością Kościoła katolickiego. Dla prawosławia podobne znaczenie miała dawna Hagia Sophia w Konstantynopolu, której ogromna kopuła symbolizowała zwycięstwo wiary nad chaosem. W tradycji judaistycznej sercem praktyk był przez stulecia Świątynny Wzgórze w Jerozolimie, a po zburzeniu Świątyni ważnym miejscem stała się Ściana Zachodnia – pozostałość dawnej budowli i punkt modlitw oraz pamięci.
W hinduizmie funkcję wielkich centrów sakralnych pełnią takie miasta jak Waranasi, Kanci czy Maduraj, gdzie świątynie są nie tylko przestrzeniami rytuału, ale wręcz organizują życie codzienne, handlowe i świąteczne. W buddyzmie ważne są stupy i klasztory zlokalizowane przy miejscach związanych z życiem Buddy – Bodh Gaja w Indiach, Lumbini w Nepalu czy Kusi nagar. W islamie, oprócz Mekki i Medyny, szczególne miejsca to Jerozolima, Nadżaf, Karbala czy właśnie Kairuan, który w pewnych okresach odgrywał wyjątkową rolę dla Maghrebu.
Wspólną cechą tych miejsc jest ich warstwa symboliczna. Świątynie i meczety bywają planowane tak, aby odzwierciedlać kosmiczny porządek: oś świata, cztery strony świata, hierarchię sfer niebiańskich. W chrześcijaństwie orientowanie kościołów na wschód miało znaczenie teologiczne, podobnie jak kierunek Mekki w islamie, określający ułożenie meczetów. W buddyzmie stupy mają formę symbolicznej góry, która łączy ziemię i niebo. Kairuan, jako jedno z najstarszych miast islamu zachodniego, wkomponowuje się w sieć takich symbolicznych punktów na mapie religijnego świata.
Funkcja społeczna miejsc kultu jest równie istotna, jak funkcja religijna. To tam odbywają się zgromadzenia, gdzie wybrzmiewają ważne decyzje dotyczące wspólnoty, tam formułuje się moralne wskazówki, tam rozdziela się pomoc najuboższym. W wielu tradycjach świątynie i meczety prowadziły szkoły, schroniska, szpitale. W Kairuanie działalność edukacyjna była integralną częścią funkcjonowania Wielkiego Meczetu, a nauka prawa i teologii przekładała się na praktykę codziennego życia mieszkańców regionu.
Architektura sakralna jako zwierciadło cywilizacji
Wielki Meczet w Kairuanie jest świadectwem kulturowych przepływów między Wschodem a Zachodem islamu, ale również między światem arabskim a dziedzictwem starożytnego Rzymu i Bizancjum. Podobne zjawisko obserwujemy w innych miejscach kultu na świecie: architektura nie jest jedynie zbiorem technicznych rozwiązań, lecz odzwierciedla wartości, idee i aspiracje społeczeństw, które ją tworzą.
W islamie, obok Kairuanu, istotne są takie ośrodki jak Kordoba czy Fez. Meczet w Kordobie z jego lasem kolumn i charakterystycznymi dwupoziomowymi arkadami nawiązuje do typologii hipostylowej, podobnej jak w Kairuanie, ale rozwiniętej w inny, lokalnie ukształtowany sposób. Z kolei w Fezie powstały wielkie meczety‑uniwersytety, jak Al‑Karaouine, które podobnie jak Kairuan łączyły funkcję modlitewną z akademicką.
W innych religiach architektura sakralna również pełni funkcję nośnika znaczeń. Gotyckie katedry zachodniego chrześcijaństwa, z ich strzelistymi wieżami i witrażami, mają kierować spojrzenie ku górze i symbolicznie przełamywać ciężar materii. W buddyzmie himalajskie klasztory, rozlokowane na zboczach gór, podkreślają ideę duchowej drogi ku oświeceniu. W hinduizmie świątynie o licznych wieżach‑shikhara mają przypominać o mitycznej górze Meru – centrum kosmosu.
Kairuan wpisuje się w ten globalny krajobraz jako przykład architektury skromniejszej w dekoracji niż np. późniejsze meczety osmańskie, ale mocno zakorzenionej w lokalnym materiale i klimacie. Grube mury chronią przed upałem, rozległy dziedziniec pozwala zgromadzić tłumy wiernych, a minaret pełni zarazem rolę latarni w płaskim pejzażu. Dzięki temu meczet jest nie tylko symbolem religijnym, ale i praktyczną odpowiedzią na warunki życia w północnoafrykańskim środowisku.
Współcześnie meczet w Kairuanie, podobnie jak inne znane świątynie, stał się również obiektem zainteresowania turystów i badaczy. Powstaje tu napięcie między funkcją sakralną a turystyczną: wierni przychodzą na modlitwę, podczas gdy zwiedzający chcą oglądać detale architektury i robić zdjęcia. Wymaga to wypracowania zasad współistnienia, aby zachować szacunek dla miejscowej wspólnoty religijnej, a zarazem umożliwić poznanie dziedzictwa kulturowego. Taki problem pojawia się we wszystkich wielkich sanktuariach świata – od katedr europejskich po świątynie Angkoru.
Miejsca kultu a pamięć historyczna i tożsamość narodowa
Meczet w Kairuanie ma dziś znaczenie nie tylko religijne, lecz również narodowe i kulturowe dla Tunezji. Stanowi element dziedzictwa wpisanego na listy ochrony zabytków, jest przedmiotem dumy mieszkańców, pojawia się w materiałach promujących kraj, w podręcznikach szkolnych i debatach o historii regionu. W ten sposób świątynia przekształca się w symbol państwa, nawet jeśli pierwotnie była przede wszystkim miejscem kultu.
Analogiczny proces można obserwować w wielu państwach. Katedra Notre‑Dame w Paryżu, Hagia Sophia w Stambule, meczet Al‑Aksa w Jerozolimie czy świątynia Złotego Pałacu w Amritsarze – wszystkie te miejsca są nie tylko przestrzeniami modlitwy, ale i znakami tożsamości narodowej lub etnicznej. Konflikty wokół ich statusu, sposobu użytkowania czy odbudowy po zniszczeniach często odzwierciedlają głębsze spory o pamięć historyczną, władzę polityczną i prawo do interpretowania przeszłości.
W kontekście Kairuanu pytanie o tożsamość splata się z dziedzictwem arabskim, berberyjskim i islamskim. Miasto było świadkiem zmieniających się dynastii, kontaktów z Al‑Andalus, wypraw handlowych przez Saharę. Meczet stał się trwałym punktem odniesienia w krajobrazie tych przemian. Niezależnie od tego, kto sprawował władzę polityczną, to właśnie świątynia cementowała poczucie ciągłości tradycji religijnej i kulturowej.
Na świecie wiele miejsc kultu przejęło rolę symboli oporu lub odrodzenia. Po zniszczeniach wojennych odbudowa świątyń bywa postrzegana jako odnowienie wspólnoty. W Europie dotyczyło to choćby katedr zbombardowanych podczas II wojny światowej, a w innych częściach globu – sanktuariów niszczonych w konfliktach etnicznych czy ideologicznych. Ochrona meczetu w Kairuanie, jego konserwacja i badania archeologiczne są częścią globalnego ruchu na rzecz zachowania materialnych świadectw przeszłości, które pomagają zrozumieć korzenie współczesnych społeczeństw.
Pielgrzymka, turystyka, dialog – współczesne wyzwania wokół miejsc świętych
Współczesny świat stawia przed miejscami kultu takie jak Meczet w Kairuanie nowe wyzwania. Z jednej strony rośnie ruch pielgrzymkowy: coraz więcej osób ma możliwość podróżowania, a tradycje religijne zachęcają do odwiedzania świętych miast. Z drugiej – rozwija się turystyka kulturowa, która traktuje świątynie jako zabytki, element wypraw edukacyjnych lub fotograficznych.
W Kairuanie, podobnie jak w innych miastach o silnej tradycji religijnej, trzeba godzić te dwie perspektywy. Dla wiernych najważniejsza jest możliwość spokojnej modlitwy, udziału w piątkowej modlitwie wspólnotowej, obchodach świąt czy nauce religii. Dla turystów – możliwość poznania jednego z najstarszych meczetów świata, zrozumienia jego historii i architektury. Ideałem jest sytuacja, w której osoby z zewnątrz wchodzą w przestrzeń sacrum z szacunkiem, a lokalna wspólnota traktuje ich obecność jako okazję do dzielenia się swoim dziedzictwem.
Miejsca kultu stają się również areną dialogu międzyreligijnego. Wiele inicjatyw, konferencji, spotkań odbywa się w pobliżu świątyń, gdzie przedstawiciele różnych tradycji rozmawiają o wartościach wspólnych i różnicach. Meczet w Kairuanie bywa przywoływany jako przykład historycznego centrum nauki, które mogłoby inspirować współczesne formy współpracy akademickiej i religijnej. Niezależnie od wyznania, spotkanie z tak starym ośrodkiem przypomina, że religie rozwijały się przez wieki poprzez dialog, wymianę idei i wzajemne zapożyczenia.
Istotnym zagadnieniem pozostaje również ochrona dziedzictwa w obliczu zmian klimatycznych, urbanizacji i masowej turystyki. Stare mury, delikatne mozaiki, historyczne drewniane stropy wymagają specjalistycznych działań konserwatorskich. W wielu miejscach świata obserwuje się erozję zabytków z powodu zanieczyszczeń powietrza, wibracji, niekontrolowanych adaptacji budynków. Kairuan, wpisany w szerszy kontekst ochrony światowego dziedzictwa, staje się przykładem tego, jak ważna jest współpraca lokalnych społeczności, władz i organizacji międzynarodowych w celu zachowania miejsc, które kształtowały ludzką duchowość przez całe stulecia.
Z perspektywy badań nad religią i kulturą Meczet w Kairuanie jest kluczowym punktem odniesienia w zrozumieniu, jak islam zakorzenił się w Afryce Północnej i jak miejscowe tradycje wchodziły w dialog z uniwersalnym przesłaniem nowej wiary. Stanowi też modelowy przykład funkcjonowania miejsca kultu: jako przestrzeni modlitwy, edukacji, pielgrzymki, pamięci historycznej i budowania wspólnoty. W tym sensie wpisuje się w wielką, globalną sieć świątyń, meczetów, kościołów i sanktuariów, które nadają sens ludzkim dziejom i pomagają społeczeństwom odnaleźć własne korzenie.
