Postać proroka Dhu al-Kifl należy do najbardziej tajemniczych bohaterów tradycji islamskiej. Wzmianki o nim w Koranie są bardzo krótkie, a mimo to jego imię przez wieki inspirowało uczonych, mistyków i zwykłych wiernych do refleksji nad znaczeniem cierpliwości, odpowiedzialności i bezwzględnej wierności wobec Boga. Choć w porównaniu z takimi postaciami jak Muhammad, Ibrahim czy Musa jest niemal nieznany szerszej publiczności, to jednak jego obecność w świętej księdze islamu nadaje mu rangę, która domaga się uwagi i zrozumienia. Wokół enigmatycznej postaci Dhu al-Kifla narosło wiele interpretacji, identyfikacji historycznych oraz legend, dzięki którym stał się on symbolem troski o wspólnotę oraz strażnikiem przymierza z Bogiem.
Wzmianki o Dhu al-Kiflu w Koranie i ich znaczenie
Najważniejszym źródłem wiedzy o Dhu al-Kiflu jest oczywiście Koran. Co znamienne, tekst świętej księgi wspomina go bardzo lakonicznie, bez opisu szczegółowej biografii, cudów czy długich opowieści, jakie spotykamy w odniesieniu do innych proroków. W dwóch miejscach Koran wymienia jego imię w szeregu innych posłańców Bożych, podkreślając tym samym jego rangę w historii Objawienia.
Pierwsza wzmianka pojawia się w surze al-Anbijā’ (Prorocy), w kontekście wyliczenia wybranych przez Boga sług, którzy odznaczyli się cierpliwością i wiernością:
Wspomina się tam postaci Ayyūba, Ismā‘īla oraz Dhu al-Kifla, a następnie podkreśla, że wszyscy oni należeli do ludzi cierpliwych i prawych. W tradycji tafsirów (komentarzy koranicznych) te krótkie zdania stały się podstawą do głębokich analiz duchowych. Wielu komentatorów uznało, że kluczem do zrozumienia Dhu al-Kifla nie jest jego biografia, lecz raczej to, jakie cnoty reprezentuje: wytrwałość, dotrzymywanie zobowiązań, wierność Bożym przykazaniom w obliczu prób.
Druga ważna wzmianka pojawia się w innej surze, gdzie imię Dhu al-Kifla występuje ponownie w towarzystwie wybranych sług Bożych. Sam sposób, w jaki Koran przywołuje tę postać – bez rozwinięcia, jakby zakładając, że odbiorcy już wiedzą, kim jest – bywa interpretowany jako ślad wcześniejszej, ustnej lub pisemnej tradycji, która mogła być dobrze znana pierwszym adresatom Objawienia, a z czasem uległa zapomnieniu.
Znaczące jest również samo umiejscowienie Dhu al-Kifla w szeregu proroków. Uczeni wskazują, że Koran wielokrotnie przywołuje imiona w pewnych logicznych i duchowych zestawieniach. Jeśli Dhu al-Kifl pojawia się w towarzystwie takich postaci jak Ayyūb i Ismā‘īl, nie jest to przypadkowe: obie te postacie łączone są z tematyką posłuszeństwa, cierpliwości i gotowości do poniesienia ofiary dla Boga. Ayyūb (Hiob) jest symbolem cierpliwości w obliczu nieszczęść, a Ismā‘īl – syn Abrahama – symbolem posłuszeństwa aż po skrajną próbę ofiary. W takim kontekście Dhu al-Kifl jawi się jako kolejny przykład człowieka Bożego, który wytrwale dochowuje wierności powierzonym obowiązkom.
Charakterystyczne milczenie Koranu na temat szczegółów życia Dhu al-Kifla często interpretowano jako zaproszenie do refleksji: zamiast skupiać się na zewnętrznych cudach i niezwykłych wydarzeniach, wierny ma zwrócić uwagę na to, co najważniejsze – na wewnętrzne cnoty i przyjęte zobowiązania. Ta skromność narracji staje się sama w sobie lekcją duchową. W świecie, w którym tak wiele uwagi przywiązuje się do spektakularnych historii, Dhu al-Kifl przypomina o wartości cichej, ale niezłomnej wierności.
Jednocześnie fakt, że Koran wymienia jego imię obok innych proroków, był jednym z argumentów klasycznych uczonych, aby uznać go za proroka lub przynajmniej wielkiego, szczególnie wybranego przez Boga sprawiedliwego. Choć między szkołami i poszczególnymi egzegetami istniały różnice co do jego dokładnego statusu, zasadnicza zgoda panowała co do tego, że Dhu al-Kifl należy do „ludzi Boga”, których życie ma dla wiernych wymiar wzorcowy.
Znaczenie imienia „Dhu al-Kifl” i dyskusje uczonych
Jednym z kluczowych punktów w badaniach nad tą postacią stało się samo jego imię. Określenie Dhu al-Kifl składa się z dwóch elementów: „Dhu” (właściciel, posiadacz, ten, który ma) oraz „al-Kifl”. W języku arabskim termin „kifl” bywał rozumiany na różne sposoby, a od tego, jak się go przetłumaczy, zależy interpretacja całego przydomka.
W jednym z najczęstszych ujęć „al-Kifl” wiąże się z pojęciem „udziału”, „porcji” lub „przydziału”. Dhu al-Kifl byłby zatem „tym, który posiada udział” lub „ten, któremu powierzono szczególną schedę”. Komentatorzy, którzy podążają tym tropem, sugerują, że chodzi o duchowy udział w Bożej łasce, w proroctwie lub w odpowiedzialności za wspólnotę wiernych. Prorok ten mógł otrzymać od Boga wyjątkowy „udział” w postaci zadania, które domagało się szczególnej cierpliwości i uczciwości.
Inni uczeni powiązali słowo „kifl” z koncepcją „gwarancji” lub „poręczenia”. W tym świetle Dhu al-Kifl oznaczałby „tego, który poręcza” lub „tego, który gwarantuje”. Rozwinięcie takiej interpretacji prowadzi do obrazu człowieka, który wziął na siebie zobowiązanie wobec Boga i ludzi – na przykład zobowiązał się, że będzie sądził sprawiedliwie, że nie popadnie w gniew, że nie ulegnie znużeniu w służbie wspólnocie. W wielu przekazach pojawia się motyw, że Dhu al-Kifl przyjął na siebie przysięgę wykonywania bardzo trudnych zadań w sposób niezmiennie prawy – i tego też dotrzymał.
Istnieje również nurt interpretacyjny, który widzi w „al-Kifl” nazwę miejsca. Według tej linii rozumowania Dhu al-Kifl oznaczałby „człowieka z Kiflu” lub „władcę Kiflu”. Niektórzy historycy wskazywali na istnienie miejscowości o podobnej nazwie w rejonie Mezopotamii, co prowadziło do hipotez łączących Dhu al-Kifla z pewnymi krainami biblijnymi czy ze środowiskiem ludów semickich zamieszkujących obszar między Eufratem a Tygrysem. Tego rodzaju hipotezy mają jednak charakter spekulatywny; brak jednoznacznych dowodów, by konkretną lokalizację utożsamić z bohaterem koranicznym.
Dla niektórych sufich i myślicieli duchowych imię to nabrało natomiast symbolicznego wymiaru. „Al-Kifl” odczytywano jako „podwójny udział” w cierpliwości, miłosierdziu lub odpowiedzialności. Istnieją opowieści o tym, że Dhu al-Kifl miał wziąć na siebie nie tylko zwykłe obowiązki proroka lub sędziego, lecz także dodatkowe, bardzo wymagające zadania związane z opieką nad najsłabszymi. W takim ujęciu byłby kimś, kto z wyboru stał się „posiadaczem podwójnego ciężaru” – podwójnego udziału w służbie Bogu i ludziom.
W literaturze klasycznej to właśnie nadawanie znaczeń jego imieniu stało się punktem wyjścia do rozmaitych duchowych pouczeń. Uczeni podkreślali, że niezależnie od tego, czy „al-Kifl” rozumiemy jako udział, gwarancję czy nazwę miejsca, w każdym z tych odczytań wybrzmiewa motyw odpowiedzialności: Dhu al-Kifl jest tym, który przyjmuje powierzone mu zadanie i nie uchyla się od jego wypełnienia. Z tej perspektywy jego imię staje się niejako tytułem honorowym wskazującym na jego duchową postawę.
Odrębną, choć powiązaną kwestią jest spór, czy Dhu al-Kifl był rzeczywiście prorokiem w sensie technicznym, czy też „tylko” szczególnie sprawiedliwym sługą Bożym. Część uczonych sunnickich klasyfikuje go jasno jako proroka, powołując się na sposób, w jaki Koran grupuje jego imię z bezspornymi prorokami. Inni skłaniają się ku stanowisku, że był pobożnym królem, sędzią lub następcą jednego z proroków, któremu powierzono zachowanie prawa i porządku wśród ludzi.
Argumenty obu stron opierają się zarówno na analizie językowej, jak i na przekazach tradycji (hadisów, opowieści, relacji uczonych). Brak jednoznacznego rozstrzygnięcia prowadzi do sytuacji, w której w różnych środowiskach muzułmańskich Dhu al-Kifl funkcjonuje nieco inaczej: raz jako prorok podobny do Ayyūba, kiedy indziej – jako świątobliwy władca czy sędzia, wzór sprawiedliwości i cierpliwości w pełnieniu urzędu.
Tradycje, legendy i możliwe identyfikacje historyczne
Ze względu na skromność koranicznego przekazu, większą część tego, co mówi się o Dhu al-Kiflu, zawdzięczamy tradycji postkoranicznej: opowieściom historyków, komentatorów i moralistów, którzy starali się uzupełnić milczenie tekstu świętego. Choć opowieści te nie mają takiej samej rangi jak sam Koran, przez stulecia wpływały na sposób, w jaki wierni wyobrażali sobie tego świętego męża.
Jedna z szeroko rozpowszechnionych relacji przedstawia Dhu al-Kifla jako człowieka, który w młodości szczególnie ukochał sprawiedliwość. Kiedy nadszedł czas wyboru osoby, która miałaby wypełniać obowiązki sędziego i przywódcy ludu, ogłoszono, że kandydat musi spełnić trzy warunki: nie wpadać w gniew bez ważnej przyczyny, nie zaniedbywać modlitwy nocnej (qiyām al-layl) oraz nie dopuszczać się niesprawiedliwości wobec kogokolwiek. W przekazach podkreśla się, że warunki te były bardzo wymagające – mało kto odważyłby się zapewnić, że wytrwa w nich do końca życia.
Według tych opowieści Dhu al-Kifl zgłosił się dobrowolnie, biorąc na siebie wszystkie trzy zobowiązania. Jego imię – rozumiane jako „ten, który przejmuje na siebie gwarancję” – staje się tu pełne znaczenia: Dhu al-Kifl zobowiązuje się wobec Boga i ludzi, że będzie żył według najwyższych standardów etycznych. W legendach podkreśla się, że został następnie poddany wielu próbom: kuszono go, aby zaniedbał nocną modlitwę, prowokowano do gniewu, stawiano przed nim trudne sprawy sądowe. Mimo to miał wytrwać w swoich postanowieniach, stając się wzorem człowieka, który z pełną świadomością bierze na siebie ciężar odpowiedzialności i go dźwiga.
Istnieją również tradycje, które łączą Dhu al-Kifla z postaciami znanymi z Biblii hebrajskiej. Jedna z popularnych hipotez – zwłaszcza w literaturze porównawczej – utożsamia go z prorokiem Ezechielem (Hizqīl). Podstawą do takiej identyfikacji bywa podobieństwo fonetyczne między „Kifl” a „Kephila” czy innymi nazwami związanymi z tradycją ezechielową, a także obecność domniemanego grobu proroka w rejonie dzisiejszego Iraku, w pobliżu miejscowości zwanej Kifl. Według tej hipotezy Dhu al-Kifl miałby być odzwierciedleniem w tradycji muzułmańskiej postaci proroka znanego z żydowskiego Pisma.
Należy jednak podkreślić, że utożsamienie to nie jest powszechnie akceptowane i bywa traktowane raczej jako ciekawa możliwość niż dogmatycznie przyjmowany fakt. Wielu uczonych przypomina, że tożsamość Dhu al-Kifla nie została jednoznacznie określona w objawionym tekście, a więc wszelkie identyfikacje z konkretnymi postaciami historycznymi należy traktować z ostrożnością. Dla religijnego sensu opowieści nie jest kluczowe, czy był on tym samym człowiekiem, co biblijny Ezechiel – ważniejsze jest to, jaką duchową postawę przedstawia.
W innych przekazach wspomina się Dhu al-Kifla jako króla, który objął tron po proroku, być może po Dawudzie (Dawidzie) lub po innej ważnej postaci. Jego zadaniem miało być zachowanie prawa i porządku w społeczeństwie złożonym z ludzi o bardzo zróżnicowanych charakterach i interesach. Motyw stałego narażenia na konflikty, spory i naciski pojawia się tam jako tło, na którym nabiera blasku jego cierpliwość i niezłomność. W tym nurcie legend Dhu al-Kifl jest wzorem władcy, który nie daje się skorumpować ani zastraszyć.
Ważnym elementem tradycji są również opowieści o domniemanych miejscach związanych z Dhu al-Kiflem. W różnych krajach muzułmańskich wskazuje się grobowce, mauzolea lub święte miejsca, które ludzie odwiedzają z nadzieją na otrzymanie błogosławieństwa (barakah). Jednym z najbardziej znanych jest sanktuarium w Iraku, w pobliżu miejscowości Kifl, na południe od Bagdadu. Przez wieki było ono celem pielgrzymek zarówno muzułmanów, jak i miejscowych żydów, którzy widzieli w nim miejsce spoczynku Ezechiela. To współistnienie tradycji pokazuje, jak postać Dhu al-Kifla stała się pomostem między różnymi wspólnotami wierzących, nawet jeśli każda z nich inaczej rozumie jego historię.
Ciekawym aspektem jest także obecność Dhu al-Kifla w literaturze sufickiej. Mistycy widzieli w nim nie tyle postać historyczną, ile archetyp człowieka, który zgadza się być „opiekunem” innych na drodze do Boga. Przyjmując na siebie obowiązki duchowego przewodnika, staje się kimś, kto dźwiga ciężary innych. W tym świetle jego imię interpretuje się jako wskazujące na tego, który „okrywa”, „chroni” lub „osłania” – podobnie jak ktoś, kto otacza troską pielgrzymów zagubionych na pustyni życia.
W tych rozbudowanych opowieściach łatwo dostrzec, jak z krótkiej, dyskretnej wzmianki koranicznej wyłania się bogata symbolika. Dhu al-Kifl staje się bohaterem, z którym mogą utożsamiać się różne grupy – sędziowie, władcy, nauczyciele duchowi, a także zwykli wierni, którzy w codziennym życiu stają przed koniecznością dotrzymywania trudnych zobowiązań. Dzięki temu jego postać nie jest jedynie elementem dawnej historii, ale żywym punktem odniesienia w etyce i duchowości islamu.
Dhu al-Kifl jako wzór etyczny i duchowy w islamie
Choć informacje historyczne o Dhu al-Kiflu są ubogie, jego miejsce w wyobraźni religijnej muzułmanów związane jest przede wszystkim z wymiarem etycznym i duchowym. Z perspektywy codziennej praktyki religijnej postać ta funkcjonuje jako symbol człowieka, który nie ucieka od powierzonych mu obowiązków, lecz przyjmuje je z pełną świadomością i konsekwencją.
Centralną cnotą, z którą łączy się Dhu al-Kifla, jest cierpliwość (sabr). W koranicznym kontekście jego imię pojawia się obok innych „ludzi cierpliwych”, co sprawia, że jest odczytywany jako ktoś, kto nie załamuje się w obliczu prób. Cierpliwość w rozumieniu islamskim nie oznacza biernej rezygnacji, ale aktywne wytrwanie w dobru mimo przeciwności. Dhu al-Kifl symbolizuje więc zdolność zachowania równowagi, sprawiedliwości i wierności zasadom nawet wtedy, gdy okoliczności sprzyjają rezygnacji, zniechęceniu czy gniewowi.
Kolejną istotną cechą jest dotrzymywanie przymierza i zobowiązań. Wspomniane wcześniej opowieści o tym, jak przyjmuje on na siebie rolę sędziego czy przywódcy, podkreślają, że nie składa pochopnych obietnic. Kiedy jednak coś przyrzeka – czy to Bogu, czy ludziom – pozostaje temu wierny. W etyce islamskiej wierność zobowiązaniom, zarówno w sprawach religijnych, jak i świeckich, ma ogromne znaczenie. Dhu al-Kifl staje się tu wzorcem dla każdego, kto podejmuje się jakiegoś zadania: rodzica, nauczyciela, pracodawcy, przywódcy społecznego. Jego przykład przypomina, że obietnica nie jest pustą formą, ale świętym zobowiązaniem.
Ważny jest także wymiar sprawiedliwości i uczciwości. W wielu opowieściach Dhu al-Kifl występuje jako ten, który rozstrzyga spory i broni praw słabszych. Dla muzułmanów, szczególnie tych pełniących funkcje sędziów, urzędników czy liderów, stanowi przypomnienie, że władza jest formą służby, a nie narzędziem do osiągania prywatnych korzyści. Jego postawa inspiruje do tego, aby w życiu osobistym i publicznym kierować się zasadą równości wobec prawa, unikać stronniczości i korupcji.
Na poziomie duchowości Dhu al-Kifl bywa pojmowany jako patron tych, którzy podejmują na siebie „podwójny ciężar”: troski o własne zbawienie i odpowiedzialności za innych. W tym sensie jest szczególnie bliski tym, którzy prowadzą wspólnoty religijne, uczą, wychowują, opiekują się chorymi czy ubogimi. Jego milczące, lecz konsekwentne działanie jest zachętą, aby nie poprzestawać na deklaracjach wiary, ale przekładać je na praktyczne dzieła miłosierdzia i sprawiedliwości.
W kulturze muzułmańskiej pojawiają się modlitwy i inwokacje, w których wierni proszą Boga, aby obdarzył ich „udziałem” w cierpliwości i odpowiedzialności Dhu al-Kifla. Jego imię staje się w nich słowem-kluczem, przywołującym pamięć o kimś, kto potrafił łączyć życie duchowe z pełnieniem wymagającej funkcji w świecie. Ta jedność kontemplacji i czynu, modlitwy i pracy na rzecz społeczności, jest jednym z ważnych ideałów islamu.
Wreszcie, Dhu al-Kifl bywa postrzegany jako przypomnienie o skromności w opowieściach o świętości. W odróżnieniu od wielu innych proroków, o których opowiada się rozbudowane historie, jego życie pozostaje w dużej mierze zakryte. Ten brak szczegółów można odczytać jako przesłanie: świętość nie zawsze potrzebuje wielkich cudów i rozgłosu. Czasem przejawia się w codziennej, wiernej służbie, w cichym wypełnianiu obowiązków, które niewielu chce na siebie przyjąć.
Z tej perspektywy Dhu al-Kifl staje się postacią bardzo bliską każdemu, kto próbuje żyć według zasad swojej wiary wśród zwykłych obowiązków i trudów. Jest symbolem człowieka, który przyjmuje „kifl” – swój udział w odpowiedzialności – i wraz z pomocą Boga wytrwale niesie go do końca.
