Koncepcja reinkarnacji towarzyszy ludzkości od tysiącleci jako jeden z najbardziej intrygujących i kontrowersyjnych tematów religioznawstwa. Przez wieki różne kultury i tradycje formułowały własne wyobrażenia o losie duszy po śmierci, o możliwości jej odrodzenia w nowym ciele oraz o mechanizmach rządzących powracaniem istoty do kolejnych żywotów. Poniższy przegląd przedstawia, w jaki sposób najważniejsze systemy religijne i duchowe definiują zjawisko powtórnego narodzenia i jakie mają wobec niego konsekwencje etyczne i soteriologiczne.
Hinduizm i tradycja wedyjska
W ramach hinduizmu reinkarnacja jest ściśle powiązana z pojęciem karma oraz samsara – niekończącego się cyklu narodzin, śmierci i ponownych narodzin. Istota ludzka, zwana atman, czyli nieśmiertelną iskrą boskości, w zależności od jakości swoich myśli i czynów jest przenoszona do kolejnych ciał: ludzkiego, zwierzęcego, roślinnego, a nawet do stanów niematerialnych w wyobrażeniach niektórych szkół. Celem ostatecznym jest wyzwolenie się z tego kręgu, czyli osiągnięcie moksha.
Najważniejsze założenia hinduistycznego rozumienia reinkarnacji:
- Karma jako siła przyczynowo-skutkowa determinująca przyszłe wcielenia.
- Samsara – wędrówka dusz w nieskończonym cyklu życia i śmierci.
- Cztery główne cele życia: dharma (obowiązek), artha (dobrobyt), kama (przyjemność) i moksha (wyzwolenie).
- Różnorodność szkół (wedantyzm, sankhja, joga), które akcentują różne metody prowadzące do wyzwolenia – od praktyk ascetycznych, przez medytację, po oddanie (bhakti).
Buddyzm – od Samsary do Nirwany
W buddyzmie też występuje pojęcie samsary, jednak fundamentalnie różni się od hinduistycznego atmanu. Buddyjskie nauki negują istnienie niezmiennego „ja” (anatta) i postrzegają człowieka jako zbiór przemijających zjawisk. Transmigracja w buddyzmie to proces powstający poprzez ciąg przyczynowo-skutkowy – karma determinuje nową formę istnienia, jednak nie ma tu trwałej duszy, a jedynie strumień świadomości.
Etapy buddyjskiego podejścia do odrodzeń:
- Urodzenie w jednym z sześciu światów (bogowie, półbogowie, ludzie, zwierzęta, głodowe duchy, piekielne istoty).
- Wpływ trzech toksyn umysłu (pożądania, awersji, ignorancji) na kontynuację cyklu.
- Negacja trwałego „ja” – budda Dharmakaja jako absolutna natura umysłu.
- Osiągnięcie nirwany przez wygaśnięcie przywiązania i likwidację przyczyn cierpienia.
Dżinizm i inne szkoły Indii
Dżinizm, podobnie jak buddyzm, kładzie duży nacisk na ahimsę (niekrzywdzenie) i rygorystyczne oczyszczanie ludzkiej natury z karmicznych pozostałości. Wielbiciele Mahawiry wierzą, że każda istota żywa nosi w sobie bezkarnie gromadzone cząstki karmiczne, które po śmierci prowadzą do kolejnego odrodzenia. Jedyną drogą ucieczki jest surowa asceza, medytacja i życie w absolutnej czystości etycznej.
Inne tradycje azjatyckie:
- Sikhizm – akceptuje istnienie „cyklu narodzin”, ale podkreśla możliwość zjednoczenia z Bogiem poprzez har (nazwa Boga) i dźwiękowe imię.
- Niektóre szkoły taoizmu – podejście bardziej symboliczne, traktujące reinkarnację jako przemianę energii qi.
Poglądy religii abrahamowych
Religie monoteistyczne (judaizm, chrześcijaństwo, islam) generalnie odrzucają doktrynę reinkarnacji. Jednak w ramach mistyki czy ezoteryki pojawiały się adaptacje tego motywu:
- Gnostycyzm – wiara w upadek duszy z boskości i jej możliwe ponowne „spadki” i „wzniesienia”.
- Okultyzm XIX wieku – teozofia Heleny Bławatskiej promowała cykle odradzania dusz i rozwój duchowy przez wiele wcieleń.
- Chrześcijaństwo wschodnie – niektóre wczesne grupy miały poglądy na temat metensomatozy, choć ostatecznie uznane zostały za heretyckie.
Nowe ruchy religijne i synkretyzm
Współczesny New Age i rozmaite ruchy synkretyczne adaptują koncepcję odrodzeń, łącząc elementy tradycji hinduskich, buddyjskich i okultystycznych.
- Ruch Hare Kryszna – akcentuje osobowe bóstwo i cykliczną naturę wszechświata, ale oferuje wyzwolenie przez bhakti-jogę.
- Spiritualizm – idea powracających do świata duchów zmarłych, którzy niejednokrotnie posiadają swoją historię wielu wcieleń.
- Różne szkoły ezoteryczne – teoria reinkarnacji jako narzędzie edukacji duszy, instrument karmicznej rehabilitacji i rozwoju moralnego.
Etyczne i duchowe implikacje
Wiara w reinkarnację niesie za sobą konsekwencje dotyczące odpowiedzialności moralnej jednostki. Przekonanie o istnieniu karmy często motywuje do unikania przemocy, praktykowania miłosierdzia i rozwijania pozytywnych postaw. Zarazem krytycy wskazują, że obawy przed negatywnymi odrodzeniami mogą prowadzić do lęku przed życiem po śmierci, a niekiedy do fatalizmu, gdy zły los owocuje z zewnętrznej „karmy” niezależnej od woli człowieka.
Różnice w interpretacji odrodzeń dotyczą przede wszystkim statusu duszy (czy jest trwała, czy też względna), mechaniki przejścia pomiędzy życiami oraz celu, jaki człowiek powinien stawiać sobie w obliczu nieskończonego cyklu narodzin. Dlatego każdy system religijny, który włącza w swoje ramy ideę ponownego narodzenia, buduje unikalną soteriologię, wskazując właściwą drogę do ostatecznego wyzwolenia.
