Religia od wieków kształtuje systemy wartości, normy społeczne i sposób, w jaki ludzie rozumieją sens życia. W ostatnich dekadach, wraz z postępem technologicznym i globalizacją, zmienia się jednak nie tylko to, w co ludzie wierzą, ale także to, kto wierzy najmocniej. Jednym z najciekawszych pytań współczesnej socjologii jest zależność między religijnością a wiekiem: które grupy wiekowe pozostają najbardziej przywiązane do wiary, a które dystansują się od instytucji religijnych? Odpowiedź na to pytanie wymaga spojrzenia zarówno na dane ogólnoświatowe, jak i na różnice regionalne oraz pokoleniowe.
Globalna mapa religijności – ile osób na świecie wierzy w Boga lub siłę wyższą?
Według szacunków ośrodków badawczych, takich jak Pew Research Center oraz World Religion Database, ponad 80% ludzkości deklaruje przynależność do jakiejś religii. Oznacza to, że na świecie żyje ponad 6 miliardów ludzi identyfikujących się z tradycją religijną. Największe wspólnoty stanowią chrześcijanie, muzułmanie, hinduiści i buddyści, a znaczącą grupę tworzą także osoby niereligijne – ateiści, agnostycy oraz osoby „duchowe, lecz nienależące do żadnej religii”.
Struktura wyznań na świecie (na podstawie danych z pierwszej połowy lat 2020, uśrednionych z różnych szacunków) wygląda następująco:
- chrześcijanie – ok. 31% populacji świata,
- muzułmanie – ok. 24%,
- hinduiści – ok. 15–16%,
- buddyści – ok. 6–7%,
- religie tradycyjne i lokalne (np. religie plemienne, synkretyczne) – ok. 5–6%,
- inne religie (w tym judaizm, sikhizm, bahaizm i inne) – ok. 1–2%,
- osoby bez formalnej przynależności religijnej – ok. 15–16%.
Ważne jest jednak rozróżnienie między przynależnością formalną a faktyczną religijnością. W wielu krajach, zwłaszcza o silnej tradycji chrześcijańskiej lub muzułmańskiej, ludzie deklarują przynależność z przyzwyczajenia kulturowego, ale ich praktyka religijna jest sporadyczna. Z kolei w niektórych państwach Azji Wschodniej, jak Japonia czy Chiny, wiele osób nie identyfikuje się jednoznacznie z konkretnym wyznaniem, lecz uczestniczy w praktykach duchowych, rytuałach rodzinnych lub tradycyjnych obrzędach.
Kluczem do zrozumienia zróżnicowania religijności jest spojrzenie na to, jak rozkłada się ona w poszczególnych grupach wiekowych – od nastolatków, przez młodych dorosłych, po osoby w średnim i starszym wieku. To właśnie różnice pokoleniowe rysują najbardziej wyrazisty obraz przemian religijnych na świecie.
Religijność a wiek – globalne trendy międzypokoleniowe
Badania międzynarodowe konsekwentnie pokazują, że religijność jest silnie skorelowana z wiekiem. Ogólnie rzecz biorąc, osoby starsze deklarują większe przywiązanie do wiary, częstszy udział w praktykach religijnych i większe znaczenie religii w życiu niż osoby młodsze. Jednak stopień tej różnicy zależy od regionu świata i kulturowego kontekstu.
Starsze pokolenia – stabilny bastion religii
W większości krajów świata osoby w wieku 55+ należą do grupy najbardziej religijnej. W sondażach globalnych ich odpowiedzi charakteryzuje wysoki odsetek stwierdzeń, że:
- religia jest „bardzo ważna” w życiu,
- modlą się codziennie lub kilka razy w tygodniu,
- regularnie uczestniczą w nabożeństwach lub obrzędach,
- wierzą w Boga osobowego lub siłę wyższą, często także w życie po śmierci.
Przykładowo, w wielu krajach Afryki Subsaharyjskiej czy Ameryki Łacińskiej ponad 80–90% osób w wieku powyżej 50 lat deklaruje silną wiarę religijną. W tych regionach religia jest mocno zakorzeniona w codzienności: w rytmie pracy, strukturach społecznych, rodzinie i lokalnej wspólnocie. Co istotne, w części państw Globalnego Południa ta wysoka religijność dotyczy również ludzi młodszych, choć niekiedy w innej formie (np. większą popularność zyskują nowe ruchy zielonoświątkowe, megakościoły, czy formy religijności połączone z kulturą popularną).
W krajach o dłuższej tradycji sekularyzacji – jak Europa Zachodnia – różnica między starszym a młodszym pokoleniem jest szczególnie wyraźna. Osoby 60+ częściej zostały wychowane w środowisku, w którym obecność religii w szkole, rodzinie i przestrzeni publicznej była oczywista. Nawet jeśli z czasem osłabiło się ich zaangażowanie w praktyki, to identyfikacja z religią pozostaje silna – z powodów tożsamościowych, kulturowych i emocjonalnych.
Młodzi dorośli – rosnąca grupa niereligijnych i „duchowych, ale nie religijnych”
Największe zmiany obserwuje się wśród młodych dorosłych, zwykle w przedziale 18–39 lat. Badania z ostatniej dekady pokazują, że to właśnie ta grupa najszybciej odchodzi od formalnych instytucji religijnych, choć nie zawsze od samej wiary.
W wielu krajach rośnie liczba osób określanych skrótem SBNR (ang. „spiritual but not religious” – duchowy, ale nienależący do żadnej religii). Młodzi częściej niż starsi mówią, że wierzą w „jakąś energię”, „kosmiczny porządek” czy „siłę wyższą”, ale nie chcą wiązać się z konkretnym Kościołem lub zorganizowaną wspólnotą. Jednocześnie w Europie i Ameryce Północnej obserwuje się wzrost liczby osób, które zdecydowanie deklarują ateizm lub agnostycyzm.
Według badań przeprowadzonych w krajach rozwiniętych, w grupie 18–29 lat często nawet 40–60% ankietowanych określa się jako osoby bez przynależności religijnej, podczas gdy wśród osób 60+ ten odsetek bywa kilkukrotnie niższy. Różnica ta jest szczególnie widoczna w państwach takich jak Czechy, Estonia, Holandia, Wielka Brytania, Niemcy czy Kanada.
Czynniki wpływające na niższą religijność młodych obejmują m.in.:
- wzrost poziomu wykształcenia i dostępu do różnorodnych źródeł wiedzy,
- indywidualizację tożsamości – nacisk na samorealizację i wolność wyboru,
- doświadczenia skandali i kryzysów w instytucjach religijnych,
- przemiany obyczajowe (np. zmieniające się podejście do seksualności, ról płciowych czy małżeństwa),
- globalną kulturę cyfrową, w której zmienia się sposób budowania wspólnoty i autorytetów.
Nastolatki – między tradycją rodzinną a kulturą cyfrową
Religijność nastolatków jest trudniejsza do oceny, ponieważ znajduje się na etapie intensywnego kształtowania. W wielu krajach to rodzina nadal pozostaje głównym źródłem przekazu religijnego. Dzieci i młodzież często uczestniczą w praktykach bardziej z inicjatywy rodziców niż z własnego wyboru. Badania wskazują, że:
- w społeczeństwach o wysokiej religijności ogólnej (np. w wielu państwach Afryki czy Ameryki Łacińskiej) odsetek nastolatków deklarujących wiarę i uczestniczących w praktykach jest zbliżony do odsetka wśród dorosłych,
- w społeczeństwach silnie zsekularyzowanych (część krajów Europy) młodzież często odchodzi od religii nawet szybciej niż ich rodzice,
- w krajach o mieszanych trendach (np. w Stanach Zjednoczonych) widoczna jest duża polaryzacja: część młodych angażuje się w ruchy religijne, część natomiast całkowicie odrzuca religię.
Nastolatki są także najbardziej wystawione na wpływ globalnej kultury cyfrowej, mediów społecznościowych i treści, które poddają w wątpliwość tradycyjne autorytety, w tym autorytety religijne. Jednocześnie internet ułatwia tworzenie niszowych wspólnot duchowych, grup modlitewnych online, kanałów teologicznych i filozoficznych, a także sieci osób dzielących się doświadczeniem nawrócenia lub odejścia od religii.
Regiony świata a różnice pokoleniowe w religijności
To, która grupa wiekowa jest najbardziej religijna, zależy w znacznym stopniu od regionu. Ogólna prawidłowość jest taka, że w większości państw osoby starsze są bardziej religijne niż młodsze, ale siła tego efektu różni się między Globalną Północą a Globalnym Południem.
Europa – laboratorium sekularyzacji
Europa należy do najbardziej zróżnicowanych kontynentów pod względem religijności. Z jednej strony istnieją kraje, gdzie większość społeczeństwa pozostaje nominalnie chrześcijańska, z drugiej – państwa, gdzie odsetek osób bezwyznaniowych jest bardzo wysoki. Wciąż jednak obserwuje się wyraźną zależność: im starsza grupa badanych, tym większe znaczenie religii w życiu.
W wielu krajach zachodnioeuropejskich:
- w grupie 60+ znaczna część identyfikuje się jako chrześcijanie, a istotny odsetek deklaruje regularne uczestnictwo w nabożeństwach,
- w grupie 18–39 lat rośnie udział osób, które określają się jako niereligijne lub „niewierzące, ale wychowane w tradycji chrześcijańskiej”,
- w krajach takich jak Czechy, Estonia czy częściowo Francja i Wielka Brytania młode pokolenie w dużej mierze dystansuje się od instytucji religijnych, nawet jeśli zachowuje niektóre rytuały (np. śluby kościelne, chrzty).
Europa Środkowo-Wschodnia, w tym Polska, charakteryzuje się nieco innym profilem. Po upadku systemów komunistycznych religia odzyskała istotne znaczenie społeczne i tożsamościowe, szczególnie wśród pokolenia pamiętającego czasy ograniczania wolności religijnej. Z czasem jednak nastąpiło zjawisko podobne do zachodniego: młode pokolenia coraz częściej dystansują się od instytucji Kościoła, zwłaszcza w dużych miastach, choć nie zawsze odrzucają samą wiarę.
Ameryka Północna – między tradycją a rosnącą grupą „none”
W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie zauważalny jest wyraźny wzrost liczby osób określanych jako „religiously unaffiliated” – bez przynależności religijnej. Dotyczy to szczególnie młodych dorosłych. Mimo że wciąż istnieją silne środowiska konserwatywne, zwłaszcza w niektórych stanach i regionach, proporcje w młodszych pokoleniach różnią się znacząco od tych wśród seniorów.
Osoby w wieku powyżej 50 lat często pozostają członkami tradycyjnych Kościołów chrześcijańskich (protestanckich, katolickich, prawosławnych), uczestniczą w nabożeństwach i odwołują się do religii jako źródła norm moralnych. Wśród osób w wieku 18–29 lat wyższy odsetek deklaruje brak afiliacji lub płynną tożsamość religijną. Częsta jest również selektywna religijność – wybieranie jedynie niektórych elementów wiary, odrzucanie innych.
Ameryka Łacińska – wysoka religijność z rosnącą dynamiką zmian
Ameryka Łacińska tradycyjnie uchodziła za kontynent głęboko katolicki. W ostatnich dekadach obserwuje się jednak dynamiczny rozwój ruchów ewangelikalnych i zielonoświątkowych, które przyciągają m.in. ludzi młodych, oferując bardziej emocjonalny, wspólnotowy i często pragmatyczny styl religijności. Pomimo tych przemian, różnice między starszymi a młodszymi pokoleniami są tu mniejsze niż w Europie Zachodniej.
Wysoka religijność jest obecna we wszystkich grupach wiekowych, ale:
- osoby starsze częściej trwają przy tradycyjnym katolicyzmie,
- młodsi częściej angażują się w ruchy ewangelikalne lub łączą wiarę chrześcijańską z elementami kultury popularnej,
- odsetek osób deklarujących całkowitą niewiarę jest wciąż stosunkowo niski, choć powoli rośnie w dużych miastach.
Afr yka – młody kontynent i silna religijność
Afr yka jest jednym z najszybciej rosnących demograficznie regionów świata, a jej populacja jest bardzo młoda. Co istotne, wysoki poziom religijności dotyczy tu niemal wszystkich grup wiekowych. Zarówno starsi, jak i młodsi deklarują silną wiarę, częste modlitwy i udział w życiu wspólnotowym.
W wielu krajach Afryki Subsaharyjskiej ponad 90% badanych – niezależnie od wieku – twierdzi, że religia jest bardzo ważna w ich życiu. Różnice pokoleniowe przejawiają się raczej w formie ekspresji wiary niż w samym poziomie religijności. Młodzi chętniej uczestniczą w dynamicznych nabożeństwach, korzystają z mediów społecznościowych do rozpowszechniania treści religijnych, angażują się w ruchy odnowy charyzmatycznej czy lokalne wspólnoty modlitewne.
Azja – zróżnicowane krajobrazy duchowe
Azja łączy regiony głęboko religijne z obszarami, w których przynależność religijna jest słabo zinstytucjonalizowana. W Indiach religia (głównie hinduizm, ale także islam, chrześcijaństwo, sikhizm i inne) jest ważna dla zdecydowanej większości społeczeństwa, niezależnie od wieku. W krajach takich jak Pakistan czy Indonezja religijność jest również wysoka we wszystkich grupach wiekowych.
Z kolei Chiny czy Japonia prezentują inny model: duża część populacji nie deklaruje formalnej przynależności do religii, ale praktykuje rytuały związane z tradycją konfucjańską, buddyjską, taoistyczną czy shintō. W tych społeczeństwach różnice pokoleniowe bywają mniej spektakularne, ponieważ religia ma często bardziej kulturowy, rytualny charakter niż dogmatyczny.
Która grupa wiekowa jest najbardziej religijna – odpowiedź warunkowa
Jeżeli spojrzeć na świat jako całość, można wskazać kilka ogólnych prawidłowości:
- w wielu regionach Globalnej Północy (Europa, część Ameryki Północnej, niektóre kraje Azji Wschodniej) najbardziej religijne są osoby starsze – zwłaszcza 55+ i 65+,
- w krajach Globalnego Południa (wielka część Afryki, Ameryki Łacińskiej, część Azji) wysogi poziom religijności obserwuje się we wszystkich grupach wiekowych, choć osoby w średnim i starszym wieku częściej pełnią role przywódcze we wspólnotach,
- w krajach o intensywnej sekularyzacji młode pokolenia tworzą coraz liczniejszą grupę osób niereligijnych, co sprawia, że średni poziom religijności wzrasta wraz z wiekiem.
Można więc powiedzieć, że globalnie najbardziej religijne są osoby starsze, przede wszystkim w społeczeństwach, gdzie sekularyzacja posunęła się najdalej. W skali światowej jednak, jeśli uwzględnić liczebność populacji, bardzo religijni są również młodzi mieszkańcy krajów rozwijających się, zwłaszcza w Afryce i części Azji. W tych regionach różnice między pokoleniami są mniej wyraziste, a religia pozostaje jednym z głównych elementów tożsamości indywidualnej i zbiorowej.
Religijność a przemiany demograficzne – przyszłość światowej wiary
Analiza religijności według wieku nie może pomijać zmian demograficznych. Światowa populacja starzeje się w wielu krajach rozwiniętych, jednocześnie szybko rośnie liczba młodych ludzi w niektórych regionach Globalnego Południa. Ponieważ tamtejsze społeczeństwa są z reguły bardziej religijne, przewiduje się, że w ogólnoświatowej statystyce religijność nie będzie gwałtownie spadać, a w niektórych aspektach może nawet rosnąć.
Prognozy demograficzne wskazują, że w nadchodzących dekadach największy wzrost liczby wierzących nastąpi wśród muzułmanów (ze względu na wysoki przyrost naturalny w krajach o większości muzułmańskiej) oraz wśród chrześcijan w Afryce Subsaharyjskiej. Oznacza to, że globalne centrum ciężkości chrześcijaństwa przesuwa się stopniowo z Europy i Ameryki Północnej w stronę Afryki i części Azji.
Równocześnie rośnie liczba osób bez przynależności religijnej, szczególnie wśród młodych mieszkańców miast w krajach rozwiniętych. To właśnie tam pojawiają się nowe formy duchowości, często indywidualistycznej, mieszającej elementy różnych tradycji: od medytacji i jogi, przez praktyki mindfulness, po osobiste rytuały bez formalnego związania z jakimkolwiek wyznaniem.
Ostatecznie odpowiedź na pytanie, która grupa wiekowa jest najbardziej religijna, pozostaje silnie zależna od tego, jak rozumiemy samą religijność: czy jako przynależność instytucjonalną, czy jako praktykę, czy jako osobistą wiarę. Jeśli mierzymy ją formalnym uczestnictwem w życiu wspólnoty, najsilniejsza okazuje się grupa osób starszych, szczególnie w społeczeństwach silnie zsekularyzowanych. Jeżeli jednak spojrzymy szerzej – na globalny rozkład wiary, dynamikę demograficzną i różnorodność form duchowości – okaże się, że religia wciąż odgrywa kluczową rolę w życiu miliardów ludzi, niezależnie od wieku, choć coraz częściej przyjmuje zróżnicowane, mniej przewidywalne formy.
Pokolenia i ich doświadczenie religii – od „dziedziczenia wiary” do wyboru indywidualnego
Każde pokolenie wchodzi w świat religii w innych warunkach historycznych. Starsi pamiętają czas, gdy religia była jednym z niewielu stabilnych punktów odniesienia: w okresach wojen, kryzysów ekonomicznych czy przemian politycznych. Dla wielu z nich wiara łączy się z doświadczeniem wspólnoty, solidarności i nadziei, a także z rytmem codzienności ukształtowanym przez święta, obrzędy i lokalne tradycje.
Młodsze pokolenia coraz częściej żyją w świecie, w którym religia jest tylko jedną z wielu ofert sensu, stojącą obok światopoglądów świeckich, ideologii politycznych, ruchów społecznych i indywidualnych projektów rozwoju osobistego. Zamiast „dziedziczyć wiarę” po rodzicach czy dziadkach, młodzi są zachęcani (albo zmuszeni) do dokonywania świadomych wyborów, co niekiedy prowadzi do odrzucenia instytucji religijnych, a innym razem do ich przemyślanego przyjęcia.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają badania nie tylko nad tym, jaka jest deklarowana religijność poszczególnych grup wiekowych, ale także nad tym, jak różnią się ich oczekiwania wobec wspólnot, autorytetów i przesłań religijnych. Dla części młodych ludzi ważniejsze od tradycyjnej katechezy staje się doświadczenie wspólnoty, autentyczności i przeżycia duchowego; dla innych – możliwość krytycznej dyskusji, łączenia wiary z nauką czy angażowania się w działania społeczne inspirowane etyką religijną.
Światowa scena religijna w nadchodzących dekadach będzie zatem kształtowana nie tylko przez statystyki liczby wierzących, ale także przez to, jak różne pokolenia rozumieją swoją tożsamość, jak przeżywają duchowość i jakie miejsce przypisują religii w życiu osobistym oraz społecznym. Zestawienie danych liczbowych z doświadczeniami konkretnych generacji pozwala lepiej dostrzec, że religia nie znika, lecz przechodzi proces głębokiej transformacji, w której wiek jest jednym z kluczowych, lecz nie jedynym, wymiarem tej zmiany.
