Religia i edukacja to dwa z najbardziej wpływowych wymiarów życia społecznego – kształtują tożsamość jednostek, struktury władzy oraz trajektorie rozwoju całych społeczeństw. Analiza ich powiązań w skali globalnej wymaga spojrzenia zarówno na dane statystyczne dotyczące wyznawanych religii, jak i na wskaźniki alfabetyzmu, poziom ukończonej edukacji czy dostęp do szkolnictwa wyższego. W badaniach socjologicznych i ekonomicznych coraz częściej pojawia się pytanie, czy religia sprzyja, czy hamuje rozwojowi edukacji – oraz odwrotnie: czy wzrost poziomu wykształcenia prowadzi do sekularyzacji. Odpowiedzi nie są jednoznaczne i silnie zależą od regionu, tradycji kulturowej, historii kolonializmu oraz polityk państwowych. W niniejszym tekście zostaną omówione globalne statystyki religijne, różnice w poziomie wykształcenia między grupami wyznaniowymi oraz potencjalne mechanizmy stojące za obserwowanymi korelacjami, z naciskiem na dane ilościowe i porównawcze analizy międzynarodowe.
Globalny krajobraz religijny – liczby, geografia i dynamika zmian
Według szacunków opartych na raportach ośrodków badawczych takich jak Pew Research Center, światowa populacja w połowie lat 20. XXI wieku przekroczyła 8 miliardów ludzi. Zdecydowana większość populacji identyfikuje się z jakąś religią – jedynie około 15–17% ludzkości określa siebie jako osoby niereligijne (obejmując zarówno ateistów, agnostyków, jak i osoby „duchowe, lecz niereligijne”). Najliczniejsze grupy religijne to chrześcijanie, muzułmanie, hinduiści, buddyści, wyznawcy religii tradycyjnych oraz wspomniana kategoria osób bez przynależności religijnej. Struktura ta nie jest jednak statyczna. Wpływają na nią procesy demograficzne (zwłaszcza współczynniki dzietności), urbanizacja, migracje, reformy edukacyjne oraz polityka państw wobec religii.
Chrześcijaństwo pozostaje największą religią świata, licząc około 2,3–2,4 miliarda wyznawców. Obejmuje ono szereg tradycji: katolicyzm, prawosławie, różne nurty protestantyzmu, a także ruchy niezależne i charyzmatyczne, szczególnie silne w Afryce Subsaharyjskiej i Ameryce Łacińskiej. Geograficznie chrześcijaństwo ma charakter rzeczywiście globalny: jest dominujące lub silnie obecne zarówno w Europie, obu Amerykach, jak i w licznych krajach Afryki oraz w części Azji i Oceanii. Co ważne z perspektywy edukacji, znaczna część państw o najwyższych wskaźnikach skolaryzacji i największych nakładach na szkolnictwo posiada chrześcijańskie dziedzictwo kulturowe, w tym Europę Zachodnią, Amerykę Północną, Australię i Nową Zelandię.
Islam jest drugą co do wielkości religią świata, z liczbą wyznawców szacowaną na ponad 1,9–2 miliardy. Charakteryzuje się on bardzo młodą strukturą wiekową w porównaniu z chrześcijaństwem, co przekłada się na wyższe tempo wzrostu liczby muzułmanów w skali globalnej. Regiony o przeważającej ludności muzułmańskiej to Bliski Wschód i Afryka Północna, duża część Azji Centralnej oraz Azji Południowej, a także archipelagi Azji Południowo‑Wschodniej (Indonezja jest najludniejszym krajem muzułmańskim na świecie). Zróżnicowanie poziomu wykształcenia między krajami muzułmańskimi jest ogromne: obok państw o stosunkowo wysokim poziomie edukacji (np. Malezja, Turcja, część krajów Zatoki Perskiej) istnieją kraje z bardzo niskimi wskaźnikami alfabetyzmu i znacznymi barierami w dostępie do edukacji dla dziewcząt.
Hinduizm, z około 1,2 miliarda wyznawców, jest religią silnie skoncentrowaną geograficznie: zdecydowana większość hindusów żyje w Indiach, z istotnymi mniejszościami w Nepalu, Bangladeszu, na Sri Lance oraz w diasporach w Wielkiej Brytanii, Ameryce Północnej czy Afryce Wschodniej. Indie, jako największa demokracja świata, są również jednym z największych systemów edukacyjnych globu: liczba uczniów w szkołach i studentów w szkolnictwie wyższym rośnie od dekad, choć wciąż widoczne są wyraźne nierówności regionalne, klasowe i kastowe. W kontekście korelacji religii i wykształcenia hinduizm jest szczególnie interesujący z powodu historycznych powiązań z systemem kastowym, który wpływał na dostęp do nauki, a także z powodu współczesnych politycznych debat wokół roli religii w programach szkolnych.
Buddyzm, liczący około 500 milionów wyznawców, dominuje w krajach Azji Wschodniej i Południowo‑Wschodniej, takich jak Tajlandia, Mjanma, Laos, Kambodża, Sri Lanka, Bhutan oraz części Chin, Korei i Japonii. W wielu z tych krajów rola klasztorów jako tradycyjnych ośrodków edukacji miała historycznie znaczenie dla rozwoju alfabetyzmu, zwłaszcza wśród mężczyzn. Współczesne systemy edukacji są w dużej mierze zsekularyzowane, jednak dziedzictwo buddyjskie nadal wpływa na postawy wobec nauki, dyscypliny oraz wartości przypisywanych wiedzy teoretycznej i medytacyjnej.
Znaczącą kategorię stanowią wyznawcy religii ludowych i tradycyjnych, szacowani łącznie na kilkaset milionów ludzi. Obejmują oni różnorodne systemy wierzeń: religie afrykańskie, religie rdzennych ludów obu Ameryk, szintoizm w Japonii (często łączony z buddyzmem), wierzenia animistyczne w Azji Południowo‑Wschodniej oraz Oceanii. W wielu tych społecznościach edukacja formalna pojawiła się stosunkowo późno, najczęściej w okresie kolonialnym, a instytucje religijne – zarówno rodzime, jak i chrześcijańskie czy muzułmańskie – miały duży udział w tworzeniu pierwszych szkół. Dzisiejsze poziomy wykształcenia osób praktykujących religie tradycyjne są z reguły niższe niż średnie krajowe, co wiąże się nie tyle z samą religią, ile z marginalizacją ekonomiczną i geograficzną.
Osoby bez przynależności religijnej – szeroka kategoria obejmująca ateistów, agnostyków i ludzi określających się jako „niereligijni” – stanowią około 1,1–1,2 miliarda ludzi. Koncentracja tej grupy jest wyraźna w niektórych państwach Azji Wschodniej (Chiny, Korea Południowa, częściowo Japonia) oraz w krajach Europy Północnej i Zachodniej. W wielu z tych państw wskaźniki wykształcenia są bardzo wysokie, a nakłady na edukację należą do najwyższych na świecie. Choć mogłoby to sugerować prostą zależność: im wyższe wykształcenie, tym większa sekularyzacja, obraz jest bardziej złożony, gdy weźmie się pod uwagę różnice kulturowe i polityczne między regionami oraz fakt, że w niektórych kulturach religia i nowoczesna edukacja współistnieją bez większego napięcia.
Religia a poziom wykształcenia – dane porównawcze i zróżnicowanie wewnątrzreligijne
Zestawienie statystyk religijnych z danymi edukacyjnymi pozwala dostrzec pewne ogólne tendencje, ale jednocześnie uwidacznia ogromne zróżnicowanie wewnątrz każdej tradycji. Badania międzynarodowe, w tym projekty porównawcze korzystające z danych UNESCO, Banku Światowego oraz dużych sondaży (np. World Values Survey), wskazują, że średni poziom edukacji wyznawców poszczególnych religii różni się między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się o wiele mocniej niż między samymi religiami. Oznacza to, że wykształcenie wyznawców islamu w Niemczech lub Kanadzie może być statystycznie wyższe niż wykształcenie chrześcijan w niektórych krajach Afryki czy Ameryki Łacińskiej – a zarazem niższe niż wykształcenie osób niereligijnych w tym samym kraju. Analiza powinna więc unikać zbyt szerokich generalizacji, a zamiast tego koncentrować się na przecięciach: religii, poziomu rozwoju gospodarczego oraz polityki edukacyjnej.
Jednym z istotnych wskaźników jest średnia liczba lat edukacji formalnej wśród dorosłych członków danej grupy religijnej. W ujęciu globalnym najwyższe średnie długości nauki obserwuje się zazwyczaj wśród osób niereligijnych i żydów, co częściowo wynika z koncentracji tych grup w krajach wysoko rozwiniętych, takich jak Izrael, Stany Zjednoczone, Kanada czy państwa Europy Zachodniej. W licznych analizach wykazuje się, że w tych populacjach członkowie mają relatywnie duże szanse na ukończenie szkolnictwa wyższego oraz na uzyskanie stopni naukowych. Jednak takie zestawienie nie mówi jeszcze nic o przyczynowości – trudno bowiem rozstrzygnąć, czy to specyficzne tradycje kulturowe promują naukę, czy też to dostęp do zasobów i prestiż zawodu uczonego sprzyja podtrzymaniu pewnych form religijności bądź jej osłabieniu.
W przypadku chrześcijan globalna średnia liczby lat edukacji dorosłych jest zróżnicowana. W Europie i Ameryce Północnej większość chrześcijan ma ukończone co najmniej szkoły średnie, a odsetek absolwentów uczelni wyższych jest znacznie wyższy niż średnia światowa. W wielu krajach Europy Północnej oraz w Kanadzie wykształcenie nie różnicuje już silnie wierzących i niewierzących – obie grupy osiągają wysokie poziomy edukacji, choć wśród osób o najwyższych kwalifikacjach zawodowych odsetek niereligijnych bywa większy. W Ameryce Łacińskiej i Afryce Subsaharyjskiej, gdzie chrześcijaństwo jest silnie obecne, wskaźniki edukacyjne są bardziej zróżnicowane: w niektórych państwach rośnie liczba studentów i osób z wyższym wykształceniem, ale nadal istnieją regiony z wysokim analfabetyzmem i niskim wskaźnikiem ukończenia edukacji podstawowej. W takich kontekstach duży wpływ na rozwój edukacji mają organizacje kościelne, które prowadzą szkoły, programy stypendialne i akcje alfabetyzacji.
Muzułmanie stanowią grupę, w której dysproporcje edukacyjne są szczególnie widoczne. W krajach uprzemysłowionych, takich jak Niemcy, Wielka Brytania, Francja czy Kanada, muzułmanie coraz częściej uzyskują wyższe wykształcenie, a kolejne pokolenia imigrantów mają rosnący dostęp do szkolnictwa wyższego. Jednocześnie w biedniejszych krajach większość populacji muzułmańskiej wciąż nie ma ukończonego pełnego cyklu edukacji podstawowej, a nierówności płci są bardziej wyraziste niż w wielu państwach o dominacji chrześcijańskiej czy świeckiej. Badania pokazują, że w części państw muzułmańskich dochodzi do stopniowego zmniejszania różnic w dostępie do edukacji między chłopcami a dziewczętami, co w dłuższej perspektywie może wpłynąć także na profile religijności, od oczekiwań wobec ról rodzinnych po interpretacje tekstów świętych.
Analizując hinduizm, warto odwołać się do rozwarstwienia klasowego i kastowego, które przez wieki kształtowało dostęp do edukacji w Indiach. Tradycyjnie wyższe kasty miały łatwiejszy dostęp do nauki, zwłaszcza do tekstów sanskryckich i nauk religijno‑filozoficznych, podczas gdy niższe kasty i dalitowie zmagali się z systemową dyskryminacją. Dzisiejszy system edukacji jest formalnie egalitarny, a konstytucja Indii zakazuje dyskryminacji kastowej, wprowadzając jednocześnie system rezerwacji miejsc na uczelniach i w urzędach dla grup historycznie marginalizowanych. Mimo to dane pokazują, że średnie poziomy wykształcenia są nadal skorelowane z pochodzeniem społecznym, miejscem zamieszkania i dochodem. Religia hinduistyczna, ze względu na wielość nurtów i brak jednolitej struktury kościelnej, nie wpływa na edukację w jednolity sposób; istotniejszą rolę odgrywają regionalne ruchy reformistyczne, organizacje społeczne i partie polityczne łączące wątki religijne z modernizacyjnymi.
W przypadku buddyzmu i religii tradycyjnych wpływ na edukację bywa bardziej pośredni. Klasztory buddyjskie historycznie pełniły funkcje szkół, zwłaszcza w krajach Theravady. Dorośli buddyści w krajach takich jak Tajlandia czy Sri Lanka często postrzegają edukację jako drogę do poprawy losu ekonomicznego, przy jednoczesnym zachowaniu ideałów skromności i oderwania od przesadnego materializmu. Tam, gdzie państwo inwestuje w publiczny system szkolny, poziom wykształcenia buddyjskich społeczności rośnie – a religijność współistnieje z nowoczesną nauką. Z kolei w społecznościach wyznających religie ludowe, zwłaszcza w obszarach wiejskich i peryferyjnych, barierą są raczej ubóstwo, brak infrastruktury i marginalizacja polityczna niż przekonania religijne jako takie. Tam, gdzie programy edukacyjne są prowadzone z szacunkiem dla lokalnych tradycji, opór wobec szkół jest mniejszy; tam, gdzie edukacja jest postrzegana jako narzędzie narzucania obcych wartości, dochodzi do napięć.
Szczególną uwagę warto poświęcić kobietom. W wielu badaniach wykazano, że różnice w poziomie wykształcenia między kobietami a mężczyznami są większe w społecznościach o wyższym poziomie religijności, zwłaszcza tam, gdzie religia łączy się z konserwatywnymi normami płci. Jednak nie wszystkie tradycje religijne oddziałują w ten sam sposób. W części nurtów protestanckich, w niektórych wspólnotach żydowskich oraz w wielu zreformowanych środowiskach muzułmańskich i hinduskich edukacja kobiet jest wręcz promowana jako warunek rozwoju społecznego i rodzinnego. W danych statystycznych widać, że w krajach, które jednocześnie inwestują w edukację i umacniają świeckie instytucje państwowe, różnice płci w poziomie wykształcenia maleją, niezależnie od dominującej religii, choć tempo zmian bywa zróżnicowane.
Mechanizmy korelacji między religią a wykształceniem – interpretacje i dylematy badawcze
Korelacja między religią a poziomem wykształcenia nie musi oznaczać prostego związku przyczynowego. Aby zrozumieć, dlaczego pewne grupy religijne mają średnio wyższe lub niższe wskaźniki edukacyjne, trzeba przyjrzeć się wielu współwystępującym czynnikom: historii kolonialnej, relacji Kościoła z państwem, modelowi gospodarki, strukturze klasowej, politykom socjalnym, normom kulturowym dotyczącym ról płciowych i wychowania dzieci. Religia jest jednym z elementów tego złożonego krajobrazu. Badacze rozważają co najmniej kilka scenariuszy, które mogą tłumaczyć obserwowane korelacje.
Pierwszym mechanizmem jest wpływ instytucji religijnych na powstanie i rozwój szkół. W wielu regionach świata pierwsze systematyczne formy nauczania były organizowane przez wspólnoty religijne. Klasztory chrześcijańskie w Europie, medresy w świecie islamu, gurukule w tradycji hinduistycznej, szkoły przyświątynne w Chinach czy świątyniach buddyjskich – wszystkie te instytucje w różnym stopniu przyczyniały się do wzrostu poziomu piśmienności w swoich społeczeństwach. W tym sensie religia była historycznie promotorem edukacji, choć często dostęp do nauki był ograniczony do wąskiej grupy (kapłanów, mnichów, elity). Dopiero późniejsze reformy, inspirowane zarówno ideami oświecenia, jak i ruchami religijno‑reformatorskimi, poszerzały dostęp do edukacji na kolejne warstwy społeczne.
Drugim mechanizmem jest treść doktryn i praktyk religijnych, które mogą wspierać lub hamować ciekawość poznawczą. Niektóre interpretacje tradycji religijnych kładą nacisk na rozum i naukę jako sposoby poznawania świata stworzonego przez Boga, inne zaś akcentują pokorę, posłuszeństwo i dystans wobec pytań podważających obowiązujące dogmaty. W praktyce ta sama religia może rodzić różne nurty: jedne bardziej otwarte na naukę (np. katolickie i protestanckie ruchy intelektualne, modernistyczne szkoły muzułmańskie, reformistyczne odłamy hinduizmu), inne zaś nieufne wobec świeckiej edukacji, szczególnie w dziedzinach takich jak biologia, psychologia czy filozofia. Badania pokazują, że osoby o bardziej fundamentalistycznych przekonaniach religijnych częściej wyrażają sceptycyzm wobec pewnych teorii naukowych, jednak nie oznacza to niższego poziomu formalnego wykształcenia – dotyczy raczej treści akceptowanych przekonań niż samej długości kształcenia.
Trzecim mechanizmem jest selektywna migracja i mobilność społeczna. W wielu krajach osoby o wyższym poziomie wykształcenia częściej migrują do miast lub za granicę, gdzie napotykają bardziej zróżnicowane środowiska światopoglądowe i większą liczbę niereligijnych instytucji. Może to prowadzić do zmian w religijności: osłabienia więzi z tradycyjną wspólnotą, przejścia do innych denominacji lub przejścia do kategorii „bez przynależności religijnej”. W statystykach migracyjnych widać, że w wielu regionach osoby z rodzin religijnych, po zdobyciu wyższego wykształcenia i zamieszkaniu w dużych miastach, rzadziej uczestniczą w praktykach religijnych i częściej deklarują postawy indywidualistyczne. Zjawisko to jest jednak silniej widoczne w kulturach, w których religia była silnie związana z lokalną społecznością wiejską, a słabiej w tych, gdzie istnieje pluralizm wyznań i możliwość wyboru między różnymi formami religijności miejskiej.
Czwartym ważnym wątkiem jest rola polityki państwowej. Państwa o ustroju świeckim, w których konstytucja gwarantuje wolność religijną, często rozwijają system edukacji niezależny od konkretnych instytucji wyznaniowych. Nie oznacza to braku religii w przestrzeni publicznej, lecz raczej równy dystans państwa wobec różnych wspólnot. Dane pokazują, że tam, gdzie państwo konsekwentnie inwestuje w powszechną, darmową edukację, poziom wykształcenia rośnie we wszystkich grupach religijnych. Różnice między wyznaniami mają wówczas tendencję do zmniejszania się, a decydującym czynnikiem staje się pozycja ekonomiczna rodziny. W krajach, gdzie państwo faworyzuje jedną religię i przekazuje jej znaczną kontrolę nad edukacją, obserwuje się większe zróżnicowanie jakości szkół oraz częstsze konflikty wokół programów nauczania, zwłaszcza w naukach przyrodniczych i społecznych.
Pięć: nierówności płci i normy społeczne. W tradycjach religijnych, w których mocno podkreśla się odrębne role kobiet i mężczyzn, edukacja dziewcząt może być postrzegana jako mniej priorytetowa, zwłaszcza na poziomie ponadpodstawowym. Jednak ten związek ulega zmianie pod wpływem globalnych kampanii na rzecz praw człowieka, nacisku organizacji międzynarodowych oraz doświadczeń społeczności, które dostrzegają, że wyższy poziom wykształcenia kobiet sprzyja spadkowi śmiertelności dzieci, poprawie zdrowia rodziny oraz wzrostowi dochodów domowych. W krajach, gdzie ruchy religijne włączają te argumenty do własnych narracji – podkreślając obowiązek zdobywania wiedzy przez kobiety jako zgodny z wolą Boga lub z tradycją – tempo przyrostu wykształconych kobiet bywa bardzo wysokie. W praktyce widać to m.in. w niektórych krajach muzułmańskich, gdzie na uniwersytetach liczba studentek już przewyższa liczbę studentów, mimo że ogólna struktura społeczna pozostaje konserwatywna.
Szóstym elementem jest wpływ edukacji na same przekonania religijne. W wielu badaniach ankietowych wykazano, że osoby o wyższym wykształceniu częściej deklarują bardziej zniuansowane przekonania religijne: skłonność do interpretacji tekstów świętych w sposób symboliczny, większą tolerancję wobec innych religii oraz akceptację naukowego obrazu świata. Nie oznacza to automatycznie spadku poziomu religijności – w niektórych krajach lepiej wykształceni wierzący są aktywniejsi w swoich wspólnotach, angażując się w działalność charytatywną, edukacyjną czy artystyczną. Jednak w skali globalnej istnieje pewna tendencja: im wyższe wykształcenie, tym niższa częstość literalistycznych interpretacji religii i większa skłonność do dialogu międzyreligijnego. Z kolei osoby o niższym poziomie wykształcenia częściej opierają się na przekazie ustnym i tradycji rodzinnej, co może sprzyjać utrwalaniu bardziej konserwatywnych form pobożności.
Siódmy i ostatni wątek dotyczy przyszłości korelacji religii i edukacji. Prognozy demograficzne wskazują, że w nadchodzących dekadach wzrost populacji będzie najsilniejszy w regionach o obecnie niższym poziomie wykształcenia i wysokiej religijności – zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej oraz w niektórych częściach Azji. Oznacza to, że globalny profil religijno‑edukacyjny świata może się zmieniać: udział ludności młodej, religijnej i dopiero wchodzącej do systemów edukacyjnych będzie rósł. Równocześnie rozwój technologii cyfrowych, dostęp do edukacji zdalnej i międzynarodowych kursów online mogą przyspieszyć wyrównywanie szans edukacyjnych, także w społecznościach peryferyjnych. To, czy doprowadzi to do sekularyzacji, czy raczej do powstania nowych, bardziej refleksyjnych form religijności, zależeć będzie od tego, w jaki sposób instytucje religijne, państwa i organizacje społeczne zareagują na te przemiany – czy potraktują wiedzę naukową jako sprzymierzeńca, czy jako zagrożenie dla własnego autorytetu.
