Judaizm, jako jedna z najstarszych religii monoteistycznych, zajmuje szczególne miejsce w badaniach nad statystyką religii na świecie. Choć społeczność żydowska stanowi stosunkowo niewielki odsetek globalnej populacji, jej rozmieszczenie, dynamika demograficzna oraz zróżnicowanie wewnętrzne dostarczają niezwykle ciekawych danych. Analiza liczb dotyczących judaizmu pozwala lepiej zrozumieć procesy migracyjne, zmiany kulturowe, wpływ konfliktów zbrojnych, a także skutki sekularyzacji oraz asymilacji. Zestawienie statystyk judaizmu z danymi o innych religiach daje natomiast szerszy obraz struktury religijnej współczesnego świata i pozwala uchwycić to, jak mała, ale silnie zakorzeniona tradycja religijna współistnieje z wielkimi religiami globalnymi.
Globalna demografia judaizmu – liczby, źródła i metodologia
Szacunki liczby Żydów na świecie opierają się głównie na danych instytucji badawczych, takich jak Israeli Central Bureau of Statistics, Jewish People Policy Institute, American Jewish Year Book czy ośrodki akademickie prowadzące badania nad diasporą. Według dostępnych danych z połowy trzeciej dekady XXI wieku, globalna populacja żydowska oscyluje wokół 15 milionów osób. Dokładne wartości różnią się w zależności od przyjętej definicji żydowskości: czy wlicza się osoby mające pochodzenie żydowskie, ale nieidentyfikujące się religijnie, czy też uwzględnia się jedynie osoby praktykujące judaizm lub deklarujące żydowską tożsamość narodową.
Najczęściej cytowane opracowania demograficzne przyjmują tzw. definicję rdzeniową (core Jewish population), obejmującą osoby, które same identyfikują się jako Żydzi, niezależnie od stopnia praktyk religijnych. W tak rozumianej kategorii liczba Żydów na świecie jest szacowana na ok. 15,0–15,3 mln. Jeśli do tej liczby doda się osoby o częściowym pochodzeniu żydowskim lub żyjące w gospodarstwach domowych z jednym z rodziców lub partnerów żydowskich, populacja żydowska może wzrosnąć nawet do ponad 20 mln, ale ta rozszerzona kategoria jest używana głównie w badaniach socjologicznych, a nie w klasycznej statystyce religijnej.
Warto zwrócić uwagę, że mimo dramatycznego spadku liczebności Żydów w XX wieku w wyniku Zagłady, w dłuższym horyzoncie czasowym obserwuje się powolny wzrost liczby osób identyfikujących się z judaizmem. Tempo tego wzrostu jest niższe niż w wypadku wielu innych religii, zwłaszcza islamu, ale w ostatnich dekadach okazuje się stabilne lub lekko rosnące, głównie dzięki wyższemu współczynnikowi dzietności wśród bardziej tradycyjnych grup żydowskich (np. ultraortodoksyjnych).
Kolejną istotną kwestią metodologiczną jest rozróżnienie między judaizmem jako religią a żydowskością jako tożsamością etniczno-narodową. Szacunki oparte na spisach powszechnych i ankietach często pytają o przynależność religijną, lecz nie zawsze o identyfikację etniczną. Z tego powodu oficjalne dane państwowe nie zawsze pokrywają się z danymi organizacji żydowskich, które korzystają z szerszych definicji. Mimo tych rozbieżności większość analiz wskazuje, że liczebność Żydów stanowi mniej niż 0,2% globalnej populacji ludzkości, która przekroczyła już 8 miliardów.
Rozmieszczenie geograficzne Żydów – Izrael, diaspora i główne centra
Współczesna geografia judaizmu jest w znacznym stopniu wynikiem burzliwej historii migracji, prześladowań oraz procesów integracji i asymilacji. Największym skupiskiem Żydów na świecie jest obecnie Izrael, który po raz pierwszy w historii nowożytnej zgromadził ponad połowę całej globalnej populacji żydowskiej. Liczbę Żydów w Izraelu szacuje się na ok. 7,2–7,3 mln, co stanowi nie tylko większość żydowskiego świata, ale także około 70–75% całej populacji tego państwa (resztę stanowią m.in. Arabowie – muzułmanie i chrześcijanie, Druzowie oraz inni obywatele).
Drugim co do wielkości centrum judaizmu są Stany Zjednoczone, gdzie mieszka około 6,0–6,3 mln Żydów, w zależności od metodologii liczenia. USA pozostają największym ośrodkiem diaspory, charakteryzującym się znacznym zróżnicowaniem wewnętrznym – od wysoce zintegrowanych, świeckich społeczności, po bardzo tradycyjne grupy chasydzkie i ultraortodoksyjne w dużych aglomeracjach, takich jak Nowy Jork, Los Angeles czy Miami. W niektórych dzielnicach miejskich Żydzi stanowią istotny odsetek mieszkańców, a infrastruktura religijno-kulturalna (synagogi, szkoły, ośrodki społeczne) kształtuje lokalny krajobraz społeczny.
Poza Izraelem i USA główne społeczności żydowskie znajdują się w Europie, Ameryce Łacińskiej, Kanadzie, Australii i na niektórych obszarach Afryki Południowej. Europa, która przed II wojną światową była głównym centrum judaizmu, dziś skupia jedynie ułamek globalnej ludności żydowskiej, szacowany na około 1,3–1,5 mln osób. Największe społeczności w Europie to Francja (ok. 450–500 tys.), Zjednoczone Królestwo (często podaje się przedział 270–300 tys.), Niemcy (100–120 tys.), Rosja i Ukraina (liczby są bardziej niepewne ze względu na migracje i sytuację polityczną, ale często szacuje się po kilkadziesiąt tysięcy osób).
W Ameryce Łacińskiej największym ośrodkiem judaizmu jest Argentyna, z populacją żydowską liczącą ok. 170–200 tys. osób. Istotne społeczności istnieją także w Brazylii (120–150 tys.), Meksyku (ok. 40–50 tys.), Chile i Urugwaju. Kanada z kolei posiada jedną z najbardziej dynamicznych społeczności żydowskich w świecie zachodnim, liczącą 390–400 tys. Żydów, głównie w Toronto, Montrealu i Vancouver. W Australii mieszka ok. 120–130 tys. Żydów, natomiast w Republice Południowej Afryki – około 50–60 tys., choć liczebność tej ostatniej społeczności wykazuje trend spadkowy z powodu emigracji.
Istnieją również mniejsze, ale historycznie znaczące społeczności, takie jak Żydzi w Turcji, Maroku, Tunezji, Iranie czy Etiopii. W krajach muzułmańskich społeczności te są z reguły znacznie mniejsze niż w przeszłości, głównie na skutek emigracji do Izraela, Europy i Ameryki Północnej w XX wieku. W niektórych miejscach – na przykład w Jemenie – społeczność żydowska praktycznie zanikła, pozostawiając po sobie jedynie ślady kulturowe i religijne.
Struktura wewnętrzna judaizmu – od ultraortodoksji do sekularyzmu
Statystyka judaizmu nie ogranicza się wyłącznie do liczenia wyznawców; istotne jest również wewnętrzne zróżnicowanie tej religii. Główne nurty judaizmu to judaizm ortodoksyjny (w tym ultraortodoksyjny), konserwatywny, reformowany oraz szeroko rozumiany judaizm świecki lub tradycyjny kulturowo. Każdy z tych nurtów ma inną strukturę demograficzną, inne podejście do halachy (prawa religijnego) oraz odmienny profil socjologiczny.
W Izraelu oficjalne statystyki dzielą ludność żydowską według poziomu religijności na kilka kategorii: ultraortodoksyjni (haredim), religijni (dati), tradycyjni (masorti) oraz świeccy (hiloni). Udział haredim w populacji żydowskiej Izraela szacuje się obecnie na ok. 13–15%, religijni i tradycyjni stanowią łącznie około 30–35%, natomiast świeccy – około 45–50%. Te proporcje są jednak dynamiczne, ponieważ rodziny ultraortodoksyjne mają statystycznie zdecydowanie wyższą dzietność niż rodziny świeckie, co przekłada się na prognozy, według których w połowie XXI wieku haredim mogą stanowić nawet jedną czwartą lub jedną trzecią żydowskiej populacji Izraela.
W diasporze, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, struktura wyznaniowa wygląda inaczej. Znaczącą część społeczności stanowią Żydzi reformaowi oraz konserwatywni, a także osoby identyfikujące się etnicznie lub kulturowo, lecz niepraktykujące religijnie. Świeckość jest ważnym czynnikiem kształtującym statystykę – wiele osób deklaruje, że czuje więź z żydowską tradycją, ale rzadko uczęszcza do synagogi lub nie uznaje się za religijne. Sondaże w USA wskazują, że ponad połowa Żydów może określać się jako niereligijni lub słabo religijni, co stanowi wyzwanie dla instytucji religijnych, ale zarazem dowodzi trwałości nie-religijnej tożsamości żydowskiej.
Istotną kategorią w badaniach są także małżeństwa mieszane, czyli związki między Żydami a osobami nieżydowskiego pochodzenia. W wielu krajach diaspory, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych i niektórych częściach Europy, odsetek takich małżeństw jest wysoki – nierzadko przekracza 50% w najmłodszych pokoleniach. Ma to bezpośredni wpływ na statystykę, ponieważ część dzieci z takich związków identyfikuje się jako Żydzi, część przyjmuje inną religię lub wybiera brak formalnej przynależności religijnej. Badacze podkreślają, że małżeństwa mieszane nie prowadzą automatycznie do „zaniku” tożsamości, ale wprowadzają większą płynność definicji, co utrudnia proste porównania liczebności między epokami.
Judaizm w kontekście globalnym – porównanie z innymi religiami
Na tle najliczniejszych religii świata społeczność żydowska jest niewielka, ale jej znaczenie historyczne, kulturowe i intelektualne jest nieproporcjonalnie duże w stosunku do liczebności. Dla lepszego zrozumienia miejsca judaizmu w światowej statystyce religijnej warto zestawić go z religiami, które obejmują największą liczbę wyznawców.
Największą religią świata pozostaje chrześcijaństwo, którego liczba wyznawców jest szacowana na około 2,3–2,4 miliarda osób, co stanowi niemal jedną trzecią globalnej populacji. Chrześcijanie zamieszkują praktycznie wszystkie kontynenty, z największymi skupiskami w obu Amerykach, Europie, Afryce Subsaharyjskiej oraz części Azji. Drugim co do liczebności wyznaniem jest islam, który liczy około 1,9–2,0 miliarda wyznawców. Islam rośnie szybciej niż chrześcijaństwo, głównie z powodu wysokiego wskaźnika urodzeń w wielu krajach muzułmańskich oraz młodej struktury wieku społeczeństw islamskich.
Trzecią wielką kategorię stanowią osoby niezrzeszone religijnie: ateiści, agnostycy, osoby określające się jako „duchowe, lecz niereligijne” oraz ludzie, którzy nie identyfikują się z żadną konkretną wspólnotą. Ich liczba jest szacowana na około 1,2–1,3 miliarda. W wielu społeczeństwach rozwiniętych, szczególnie w Europie Zachodniej, Azji Wschodniej (Chiny, Japonia, Korea Południowa) oraz w niektórych częściach Ameryki Północnej, odsetek ten stale rośnie, co jest jednym z najważniejszych trendów współczesnej socjologii religii.
Hinduizm, skoncentrowany głównie w Indiach i Nepalu, liczy około 1,1–1,2 miliarda wyznawców. Buddyzm obejmuje w przybliżeniu 500–520 milionów osób, przy czym trudno go jednoznacznie zmierzyć, gdyż w wielu krajach Azji Wschodniej wierzenia buddyjskie łączą się z tradycjami lokalnymi i konfucjanizmem. Inne duże tradycje religijne to sikhizm, religia tradycyjna w Chinach (często klasyfikowana osobno ze względu na złożoność wierzeń), religie plemienne Afryki czy Kościoły niezależne w różnych rejonach globu.
Na tym tle judaizm, z około 15 milionami wyznawców, wygląda na religię niszową pod względem statystycznym, jednak jego oddziaływanie historyczne jest ogromne. Judaizm był źródłem głównych motywów monoteistycznych, które wpłynęły na chrześcijaństwo i islam, a więc na większość współczesnego krajobrazu religijnego. Ponadto, społeczności żydowskie odegrały znaczącą rolę w rozwoju nauki, kultury, filozofii i ekonomii w skali globalnej, co sprawia, że statystycznie niewielka grupa ma nieproporcjonalną wagę cywilizacyjną.
W porównaniu z innymi religiami judaizm charakteryzuje się również specyficzną strukturą wiekową i terytorialną. Średni wiek Żydów w wielu krajach diaspory jest stosunkowo wysoki, co wynika ze zjawisk takich jak niski przyrost naturalny i emigracja młodych osób. Jednocześnie w Izraelu ludność żydowska jest młodsza niż w większości krajów europejskich, a duża liczba dzieci w rodzinach ultraortodoksyjnych dodatkowo obniża medianę wieku. W globalnej statystyce religijnej rysuje się więc obraz judaizmu jako religii jednocześnie starzejącej się (w diasporze) i młodej (w Izraelu oraz w tradycyjnych nurtach).
Trendy demograficzne i prognozy dla judaizmu
Analiza trendów demograficznych pozwala na sformułowanie ostrożnych prognoz dotyczących przyszłości judaizmu. Ogólnie rzecz biorąc, można wskazać kilka kluczowych czynników wpływających na liczebność Żydów i strukturę ich społeczności: współczynnik urodzeń, migracje, asymilacja kulturowa, małżeństwa mieszane, poziom sekularyzacji oraz sytuacja polityczna w państwie izraelskim i krajach diaspory.
Pierwszym z czynników jest współczynnik dzietności. W Izraelu ogólny współczynnik urodzeń wśród Żydów jest wyższy niż w wielu krajach zachodnich, a wśród ultraortodoksów przekracza znacząco średnią krajową. Oznacza to, że w strukturze wewnętrznej judaizmu udział grup tradycyjnych może rosnąć. Z drugiej strony rodziny świeckie, zarówno w Izraelu, jak i w diasporze, mają mniejszą liczbę dzieci, często zbliżoną do poziomu zastępowalności pokoleń lub nawet niższą. To prowadzi do prognoz, według których całkowita liczba Żydów będzie rosła powoli, lecz zmieniać się będzie proporcja poszczególnych nurtów religijnych na korzyść tych bardziej konserwatywnych.
Drugi ważny czynnik to migracje. W XX wieku mieliśmy do czynienia z wieloma falami migracji żydowskiej – zarówno przymusowymi (ucieczka przed prześladowaniami), jak i dobrowolnymi (wyjazdy do Izraela i krajów oferujących lepsze warunki ekonomiczne). W ostatnich dekadach istotnym zjawiskiem była alija, czyli emigracja do Izraela, m.in. z byłego Związku Radzieckiego, Etiopii czy Francji. Z perspektywy statystyki globalnej migracje rzadko zmieniają całkowitą liczbę Żydów, ale silnie wpływają na rozmieszczenie geograficzne – wzmacniając populację Izraela i osłabiając niektóre społeczności diaspory, zwłaszcza w Europie.
Kolejnym elementem jest sekularyzacja i asymilacja. W wielu krajach Zachodu, gdzie społeczeństwa ulegają procesowi laicyzacji, obserwuje się wzrost grupy osób, które nie definiują siebie w kategoriach religijnych. W przypadku Żydów bywa to jednak bardziej złożone – można nie praktykować religii, a jednocześnie zachowywać bardzo silną tożsamość żydowską opartą na kulturze, historii, pamięci o Zagładzie czy relacji z Izraelem. Statystycy religii różnie traktują takie osoby: niektórzy zaliczają je do populacji żydowskiej, inni – jeśli nie deklarują przynależności religijnej – klasyfikują jako bezwyznaniowe. To rozróżnienie ma znaczenie przy porównaniu judaizmu z innymi religiami, gdzie tradycyjna definicja wyznawcy jest prostsza.
Niepewność przyszłych trendów demograficznych jest dodatkowo potęgowana przez czynniki polityczne i bezpieczeństwa. Konflikty na Bliskim Wschodzie, akty antysemityzmu w niektórych krajach Europy czy kryzysy gospodarcze mogą skłaniać część społeczności do emigracji, zmieniając lokalne struktury demograficzne. Przykładem mogą być fale wyjazdów Żydów z Francji do Izraela i Kanady czy osłabienie niektórych społeczności w Ameryce Łacińskiej w obliczu niestabilnych warunków politycznych.
Źródła danych i wyzwania statystyki religijnej judaizmu
Badanie statystyki judaizmu napotyka szereg wyzwań metodologicznych. Nie wszystkie państwa zbierają dane o przynależności religijnej w spisach powszechnych; w niektórych krajach jest to wręcz zakazane z powodów historycznych lub konstytucyjnych. Dodatkowo, obawy związane z antysemityzmem powodują, że część osób może niechętnie deklarować swoje pochodzenie żydowskie w dokumentach publicznych. Z tego powodu organizacje żydowskie często tworzą własne rejestry, analizy i ankiety, aby możliwie najlepiej oszacować liczebność i strukturę społeczności.
Kluczowymi instytucjami gromadzącymi dane są między innymi: Jewish People Policy Institute, American Jewish Year Book, World Jewish Congress, a także krajowe urzędy statystyczne w Izraelu, USA, Kanadzie, Australii i kilku krajach europejskich. Zestawienia tych źródeł pozwalają na uzyskanie względnie spójnego obrazu, ale różnice w definicjach i metodyce oznaczają, że liczby należy traktować jako przybliżone. Uchwycenie całości zjawiska wymaga łączenia danych ilościowych z jakościowymi badaniami socjologicznymi oraz analizą historyczną.
Dodatkowym utrudnieniem jest kwestia tożsamości hybrydowych. Współcześnie rośnie liczba osób o mieszanym pochodzeniu etnicznym i religijnym, które niekoniecznie chcą zostać przypisane do jednej kategorii. W statystykach dotyczących judaizmu widać to szczególnie wyraźnie w krajach o wysokim odsetku małżeństw mieszanych – wielu potomków takich związków deklaruje jednocześnie kilka tożsamości (np. żydowską i chrześcijańską) lub wybiera formułę „bez przynależności religijnej”. Dla badaczy oznacza to konieczność większej elastyczności, ale też pewną nieusuwalną niepewność w danych.
Mimo tych wyzwań statystyka judaizmu na świecie pozostaje jednym z najlepiej udokumentowanych obszarów badań nad mniejszościami religijnymi. Wynika to zarówno z długiej tradycji samoorganizacji społeczności żydowskich, jak i z silnego zainteresowania naukowców z dziedzin takich jak demografia, socjologia religii, historia czy nauki polityczne. Dane liczbowo-opisowe o judaizmie umożliwiają śledzenie procesów, które dotyczą również innych mniejszości religijnych: migracji, sekularyzacji, zmian pokoleniowych czy konfliktów między tradycją a nowoczesnością.
