Postać świętego Łukasza Ewangelisty od wieków fascynuje zarówno wierzących, jak i badaczy chrześcijaństwa. Jest on jednym z czterech autorów kanonicznych Ewangelii, a zarazem towarzyszem św. Pawła, lekarzem, historykiem i teologiem, którego dzieło wywarło ogromny wpływ na kształt wiary oraz duchowości Kościoła. Jego Ewangelia i Dzieje Apostolskie nie tylko przedstawiają życie Jezusa i początki Kościoła, ale także ukazują głęboką wrażliwość na człowieka, na ubogich, grzeszników i kobiety, a także niezwykłe umiłowanie prawdy historycznej. Święty Łukasz jest również patronem lekarzy, artystów i osób posługujących cierpiącym, ponieważ w jego pismach odbija się troska o integralne dobro człowieka – duszy i ciała. W chrześcijaństwie stał się symbolem wiary poszukującej rozumienia, a zarazem przykładem, jak wiedza, sztuka i nauka mogą służyć głoszeniu Ewangelii.
Życie świętego Łukasza: pochodzenie, powołanie i tożsamość
O życiu świętego Łukasza Pismo Święte przekazuje zaskakująco niewiele bezpośrednich informacji, a mimo to jego postać można w pewnej mierze odtworzyć dzięki wzmiankom w listach apostolskich, tradycji Kościoła oraz analizie stylu jego dzieł. Według powszechnej opinii badaczy i tradycji łacińskiej oraz greckiej Łukasz był poganinem nawróconym na chrześcijaństwo, najprawdopodobniej pochodzenia syryjskiego lub greckiego, związanym z miastem **Antiochia** w Syrii. Nie był więc Żydem, co czyni go jedynym ewangelistą wywodzącym się ze środowiska pogańskiego. Ta odmienność kulturowa znajduje odzwierciedlenie w jego wrażliwości misyjnej: Ewangelia Łukasza jest na wskroś otwarta na świat nieżydowski, ukazując Chrystusa jako Zbawiciela wszystkich narodów.
Tradycja wschodnia wskazuje, że Łukasz z zawodu był lekarzem, co potwierdza także wzmianka z Listu do Kolosan, gdzie św. Paweł nazywa go „umiłowanym lekarzem”. Ta informacja harmonizuje z językiem jego pism: terminologia używana w opisach cudów Jezusa, szczególnie uzdrowień, zdradza znajomość pojęć medycznych i szczegółową obserwację ludzkiego ciała. Niektórzy egzegeci podkreślają, że Łukasz opisuje cierpienie i chorobę nie tylko jako problem biologiczny, ale przede wszystkim jako przestrzeń spotkania człowieka z miłosierdziem Boga. Zawód lekarza, oparty na bliskości z cierpiącym, mógł ukształtować w nim szczególną **empatię**, tak widoczną w jego dziele.
Łukasz był także towarzyszem podróży apostolskich św. Pawła. W Dziejach Apostolskich – których jest autorem – zauważyć można tzw. „my-narracje”, czyli fragmenty, w których autor przechodzi z formy „oni” do „my”. Świadczy to o tym, że relacjonuje wydarzenia, w których sam brał udział, towarzysząc Pawłowi w misjach, podróżach morskich, a nawet w uwięzieniu. Taka bliskość z Apostołem Narodów sprawiła, że Łukasz mógł poznać od wewnątrz życie pierwszych wspólnot chrześcijańskich, ich entuzjazm, ale także prześladowania, konflikty i wewnętrzne zmagania. Dzieje Apostolskie są więc nie tylko zapisem wydarzeń, ale także świadectwem wiary człowieka, który widział działanie Ducha Świętego w bardzo konkretnych okolicznościach dziejowych.
W drugiej połowie życia Łukasz poświęcił się z całą gorliwością spisywaniu tego, co sam widział i słyszał oraz tego, co zostało mu przekazane przez naocznych świadków Jezusa. Ewangelia jego autorstwa powstała prawdopodobnie po roku 70, a przed 90 rokiem, i była adresowana do chrześcijan wywodzących się z pogaństwa, być może właśnie do wspólnot w rejonie grecko-syryjskim. Tradycja przekazuje, że zmarł śmiercią naturalną, co odróżnia go od wielu innych uczniów Chrystusa, którzy ponieśli męczeństwo. Nawet jeśli szczegóły jego śmierci pozostają niepewne, Kościół czci w nim przede wszystkim wiernego świadka Ewangelii, który całe swoje wykształcenie, zdolności i życiowe doświadczenie podporządkował głoszeniu Chrystusa.
Ewangelia według świętego Łukasza: teologia miłosierdzia i historii zbawienia
Ewangelia według świętego Łukasza wyróżnia się na tle pozostałych Ewangelii synoptycznych niezwykłą dbałością o porządek, ciągłość narracji i zakorzenienie przekazu w historii. Już we wstępie autor zwraca się do adresata – Teofila – i wyjaśnia, że postanowił kolejno opisać wszystko od początku, kierując się starannym badaniem przekazów. Taka postawa wskazuje na intelektualną rzetelność Łukasza, który nie tworzy legend, ale opiera się na świadectwach. Zarazem jednak nie jest on jedynie kronikarzem wydarzeń: jako teolog interpretuje dzieje Jezusa jako wypełnienie obietnic danych przez Boga Izraelowi oraz jako moment przełomowy dla całej ludzkości.
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech tej Ewangelii jest mocne podkreślenie miłosierdzia Boga. To u Łukasza znajdują się przypowieści, które stały się ikoną chrześcijańskiego spojrzenia na grzesznika: przypowieść o synu marnotrawnym i miłosiernym ojcu, o miłosiernym Samarytaninie, o zagubionej owcy i drachmie. Obrazy te ukazują Boga nie jako surowego sędziego, ale jako Ojca, który wychodzi naprzeciw człowiekowi, przebacza i leczy. Miłosierdzie w ujęciu Łukasza nie jest jednak tanią pobłażliwością – zakłada ono nawrócenie, przemianę życia, uznanie własnej słabości. Ewangelista ukazuje liczne spotkania Jezusa z grzesznikami: z Zacheuszem, jawnogrzesznicą, łotrem na krzyżu. W każdym z tych epizodów punktem kulminacyjnym jest wewnętrzna przemiana człowieka, która rodzi się z doświadczenia bezwarunkowej miłości Boga.
Drugim ważnym motywem jest szczególna troska o **ubogich** i wykluczonych. Łukasz stawia w centrum ludzi marginalizowanych: wdowy, sieroty, trędowatych, cudzoziemców. Już w kantyku Maryi – Magnificat – brzmi potężna zapowiedź odwrócenia ziemskich hierarchii: możni zostają strąceni z tronu, a pokorni wywyższeni. Jezus w Ewangelii Łukasza ogłasza błogosławieństwo dla ubogich i wypowiada biada wobec bogaczy, którzy zamykają swoje serca. To właśnie w tej Ewangelii odnajdujemy przejmującą przypowieść o bogaczu i Łazarzu, przestrzegającą przed obojętnością na cierpienie bliźniego. Troska o ubogich nie jest tylko gestem humanitaryzmu – dla Łukasza ma głęboki wymiar teologiczny: Bóg w sposób szczególny staje po stronie tych, którzy nie mają oparcia w dobrach materialnych, bo mogą wówczas w pełni oprzeć się na Nim.
Ewangelia Łukasza jest także wyjątkowo bogata w sceny i nauczanie dotyczące modlitwy. Jezus jest tu przedstawiony jako Ten, który często się modli: przed wyborem apostołów, przed ważnymi wydarzeniami, jak przemienienie na górze, a także w chwilach cierpienia. Łukasz notuje przypowieści o natrętnej wdowie i nieuczciwym sędzi oraz o faryzeuszu i celniku, które ukazują ducha prawdziwej modlitwy: wytrwałość, pokora, ufność w Boże miłosierdzie. Modlitwa staje się w jego ujęciu przestrzenią, gdzie człowiek uczy się przyjmować wolę Boga i odczytywać Jego plan. Ewangelista pokazuje, że życie Jezusa jest przeniknięte nieustannym dialogiem z Ojcem, a uczniowie są wezwani, by w tym dialogu uczestniczyć.
Niezwykłą cechą Ewangelii Łukasza jest też rozbudowany opis dzieciństwa Jezusa. To właśnie on przekazuje opowieści o zwiastowaniu Zachariaszowi i Maryi, o narodzeniu Jana Chrzciciela, o Bożym Narodzeniu w Betlejem, o pasterzach, o ofiarowaniu Jezusa w świątyni oraz o Jego odnalezieniu wśród nauczycieli. Te sceny zostały głęboko zakorzenione w liturgii, duchowości i kulturze chrześcijańskiej. Ewangelista ukazuje Maryję jako tę, która „zachowywała wszystkie te sprawy i rozważała je w swoim sercu”, stając się wzorem słuchania słowa Bożego. Łukaszowa troska o dokładny opis wydarzeń związanych z narodzeniem Zbawiciela miała ogromny wpływ na rozwój pobożności maryjnej oraz bożonarodzeniowej w całym chrześcijaństwie.
Wreszcie, Ewangelia Łukasza cechuje się silnym akcentem uniwersalizmu zbawienia. Jezus jest w niej przedstawiony jako światłość dla pogan i chwała ludu Izraela, jak wyznaje starzec Symeon. Historia zbawienia nie kończy się na jednym narodzie, ale zostaje otwarta na wszystkie ludy. Ten motyw znajduje swoją kontynuację w Dziejach Apostolskich, gdzie orędzie Ewangelii dociera stopniowo z Jerozolimy do Samarii, a następnie do całego świata śródziemnomorskiego. Łukasz widzi Kościół jako wspólnotę dynamiczną, posłaną ku ludziom różnych kultur, języków i tradycji, zjednoczonych w wyznawaniu jednego Pana – Jezusa Chrystusa.
Dzieje Apostolskie i rola świętego Łukasza w kształtowaniu obrazu Kościoła
Drugim wielkim dziełem świętego Łukasza są Dzieje Apostolskie, będące kontynuacją jego Ewangelii. Tworzą one literacką i teologiczną całość, w której Ewangelia opisuje życie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa, a Dzieje ukazują narodziny i rozwój wspólnoty uczniów. W perspektywie Łukasza nie ma rozdziału między Chrystusem a Kościołem: to ten sam ciąg historii zbawienia, prowadzony przez Ducha Świętego. Wydarzeniem centralnym, spinającym te dwie księgi, jest Zesłanie Ducha Świętego w dzień Pięćdziesiątnicy, które przemienia zalęknionych uczniów w odważnych świadków aż po krańce ziemi.
Dzieje Apostolskie rozpoczynają się od sceny Wniebowstąpienia i zgromadzenia uczniów w Jerozolimie, a kończą na pobycie św. Pawła w Rzymie. Taka kompozycja jest znacząca: orędzie, które narodziło się w małej wspólnocie w Palestynie, dociera do serca ówczesnego świata – stolicy imperium. Łukasz pokazuje, że **Ewangelia** nie jest prywatnym przesłaniem, ale ma wymiar powszechny, zarówno geograficzny, jak i kulturowy. Misja Kościoła nie zna granic etnicznych, ponieważ Chrystus umarł i zmartwychwstał za wszystkich ludzi.
W Dziejach Apostolskich szczególnie wyraźnie ukazana jest rola Ducha Świętego. To On kieruje misją apostołów, inspiruje decyzje wspólnoty, umacnia w prześladowaniach, otwiera serca słuchaczy. Nie bez powodu księgę tę nazywa się niekiedy „Ewangelią Ducha Świętego”. Łukasz, jako teolog historii, widzi w kolejnych etapach rozwoju Kościoła realizację Bożego planu. Zgromadzenie w Wieczerniku, cuda w imię Jezusa, nawrócenie wielu ludzi, ustanowienie posługi diakonów, Sobór Jerozolimski – wszystkie te wydarzenia są przejawem tego, że Bóg prowadzi swój lud w nowej epoce historii zbawienia.
Charakterystyczną cechą Dziejów Apostolskich jest również zwrócenie uwagi na konkretne wspólnoty i osoby. Łukasz nie opisuje Kościoła abstrakcyjnie, lecz pokazuje go w żywych obrazach: wspólna modlitwa, łamanie chleba, głoszenie słowa, dzielenie się dobrami. Szczególnie mocno wybrzmiewa idea wspólnoty dóbr: „wszystko mieli wspólne”, a nikt nie cierpiał niedostatku. Nie jest to jedynie model ekonomiczny, ale znak duchowej jedności opartej na miłości bliźniego. Autor nie pomija jednak trudności: opisuje spory, takie jak konflikt o zaniedbywanie wdów pochodzenia hellenistycznego czy o przyjmowanie pogan do wspólnoty bez zachowywania pełni Prawa Mojżeszowego. Dzięki temu obraz Kościoła jest realistyczny: święty, bo prowadzony przez Ducha, a zarazem ludzki, zmagający się ze słabością i różnicami poglądów.
Postać św. Pawła zajmuje w Dziejach Apostolskich miejsce szczególne. Łukasz ukazuje jego nawrócenie pod Damaszkiem, liczne podróże apostolskie, zakładanie nowych wspólnot, a także prześladowania i procesy sądowe. W opisach tych widoczny jest szacunek dla Apostoła Narodów i głęboka znajomość jego działalności. Towarzysząc Pawłowi, Łukasz nie tylko spisywał fakty, ale także wychwytywał ich sens teologiczny: w Pawle widział narzędzie, przez które Bóg otwiera Kościół na świat pogański. Warto podkreślić, że Dzieje Apostolskie kończą się w sposób otwarty – nie relacjonują męczeństwa Pawła. To literackie niedomknięcie ma wymowę symboliczną: historia Kościoła trwa dalej, a misja głoszenia Ewangelii nie jest zakończona.
Święty Łukasz, autor Dziejów, miał więc ogromny wpływ na to, jak chrześcijanie postrzegają własne początki. Bez jego świadectwa obraz pierwszych wspólnot, ich radości i problemów, byłby znacznie uboższy. To on pokazał, że Kościół jest rzeczywistością dynamiczną, w której najgłębszym „prawem” jest wierność Duchowi Świętemu, a nie czysto ludzkim kalkulacjom. Jego dzieło wciąż inspiruje kolejne pokolenia wierzących, przypominając, że wiara nie jest jedynie sprawą prywatnego przekonania, lecz drogą wspólnego kroczenia za Chrystusem pośród zmieniających się dziejów świata.
Święty Łukasz w tradycji chrześcijańskiej: patron, artysta i świadek piękna Ewangelii
Oprócz roli ewangelisty i historyka, święty Łukasz zajął istotne miejsce w szeroko pojętej tradycji chrześcijańskiej jako patron i wzór dla wielu stanów oraz zawodów. Już ojcowie Kościoła dostrzegali w nim człowieka wszechstronnego: lekarza, teologa, człowieka kultury. Z czasem rozwinęło się przekonanie, że był on również malarzem, pierwszym ikonografem, który utrwalił wizerunek Maryi z Dzieciątkiem. Choć historycznie trudno to zweryfikować, sama tradycja ma głębokie znaczenie symboliczne: Łukasz, autor Ewangelii, która najpełniej ukazuje postać Maryi, miałby także wizualnie przyczynić się do kształtowania pobożności maryjnej. Na Wschodzie wiele cudownych ikon Bogurodzicy przypisuje się jego ręce, co czyni z niego szczególnego patrona artystów sakralnych.
W Kościele zachodnim i wschodnim święty Łukasz jest czczony przede wszystkim jako patron lekarzy i personelu medycznego. Jego powołanie ukazuje, że medycyna i wiara mogą się wzajemnie przenikać, a troska o ciało pozostaje w harmonii z troską o duszę. Dla chrześcijańskich lekarzy Łukasz jest znakiem, że wykonywanie zawodu w duchu służby i współczucia staje się formą naśladowania Chrystusa, który uzdrawiał chorych. Modlitwy do św. Łukasza zanoszone są szczególnie w intencji chorych, szpitali oraz tych, którzy stoją wobec trudnych decyzji medycznych. W ten sposób postać ewangelisty zakorzenia się w bardzo konkretnych, codziennych doświadczeniach cierpienia i nadziei.
W ikonografii chrześcijańskiej Łukasz przedstawiany jest zazwyczaj z księgą lub zwojem, symbolizującym jego Ewangelię, oraz z wołem lub cielcem. Wół, zwierzę ofiarne, jest jednym z czterech symboli apokaliptycznych, interpretowanych jako znaki czterech ewangelistów. Tradycja wiąże ten znak właśnie z Łukaszem, ponieważ jego Ewangelia rozpoczyna się od sceny ofiary w świątyni – Zachariasz składa ofiarę kadzielną, gdy objawia mu się anioł. Wół jako zwierzę ofiarne ma także przypominać, że Łukasz szczególnie mocno ukazuje ofiarną miłość Chrystusa, który oddaje życie za wielu. Artystyczne przedstawienia ewangelisty, od mozaik starożytnych, przez ikony, aż po współczesne obrazy, odwołują się do tego bogatego symbolizmu.
Znaczącym wymiarem czci dla świętego Łukasza jest również jego obecność w liturgii. Kościół wspomina go 18 października, odczytując fragmenty jego dzieł i podkreślając misyjny charakter powołania. Teksty liturgiczne często nawiązują do motywu głoszenia Dobrej Nowiny ubogim oraz do roli Ducha Świętego, tak wyeksponowanych w jego pismach. W wielu krajach dzień ten jest zarazem świętem służby zdrowia, artystów oraz tych, którzy w szczególny sposób angażują się w dzieła miłosierdzia. W ten sposób postać Łukasza przekracza granice epok, inspirując do twórczego i odpowiedzialnego przeżywania wiary.
Tradycja chrześcijańska widzi w świętym Łukaszu nie tylko autora tekstów biblijnych, ale także świadka piękna Ewangelii. Jego język, pełen obrazów, hymnów i scen poruszających wyobraźnię, nie jest przypadkowy. Łukasz zdaje się rozumieć, że serce człowieka otwiera się nie tylko na argumenty, ale również na piękno, opowieść i świadectwo. Dzięki niemu wiele fragmentów biblijnych – od Magnificat, przez przypowieści o miłosierdziu, po opis uczniów idących do Emaus – na trwałe weszło do duchowości i kultury Zachodu oraz Wschodu, inspirując teologów, poetów, malarzy i muzyków. W tym sensie święty Łukasz pozostaje żywym współtwórcą chrześcijańskiej wyobraźni, która pozwala kontemplować **Chrystusa** jako źródło prawdy, dobra i piękna.
Współczesny odbiór osoby świętego Łukasza koncentruje się wokół kilku kluczowych rysów: wierności prawdzie, wrażliwości społecznej, umiłowania modlitwy i otwartości na działanie Ducha Świętego. Jego przykład pokazuje, że człowiek wykształcony, zakorzeniony w kulturze greckiej, potrafi w pełni przyjąć Ewangelię i uczynić z niej centrum swego życia, nie rezygnując z rozumu ani z nauki. Łukasz uczy, że Ewangelia nie eliminuje ludzkich talentów, lecz je oczyszcza i ukierunkowuje ku służbie innym. Dlatego dla chrześcijan różnych tradycji pozostaje on nie tylko pisarzem sprzed wieków, ale także duchowym przewodnikiem w świecie, który ciągle na nowo potrzebuje świadków nadziei, miłosierdzia i **prawdy**.
