Zaratusztra Spitama, znany w tradycji zachodniej jako Zoroaster, należy do grona najbardziej wpływowych postaci religijnych w dziejach ludzkości. Jego nauka, przekazana w języku awestyjskim i utrwalona w świętej księdze zaratusztrian – Awestie – ukształtowała jedną z najstarszych religii monoteistycznych lub, jak twierdzą inni badacze, henoteistycznych. Postać proroka, jego przesłanie o walce Dobra ze Złem, o odpowiedzialności człowieka za własne czyny oraz o ostatecznym triumfie prawdy wywarły znaczący wpływ nie tylko na kulturę irańską, lecz także, pośrednio, na inne wielkie tradycje religijne świata. Zaratusztra jawi się jako reformator religijny, myśliciel etyczny i założyciel wspólnoty, w której połączenie czci dla **Ahura Mazdy** z wysokimi wymaganiami moralnymi nadało życiu codziennemu głęboki, duchowy wymiar.
Postać Zaratusztry Spitamy i tło historyczne
Źródła dotyczące życia Zaratusztry są skąpe i niejednoznaczne, co utrudnia precyzyjne odtworzenie jego biografii. Większość informacji pochodzi z tradycji religijnej i późniejszych przekazów, które łączą elementy historyczne, teologiczne oraz legendarną hagiografię. Według przekazu zaratusztriańskiego Zaratusztra należał do rodu Spitama, stąd często używane jest podwójne imię Zaratusztra Spitama. Urodził się prawdopodobnie na terenach wschodniego Iranu lub Azji Środkowej, w kręgu ludów irańskich koczowniczo-pasterskich bądź półosiadłych. Datowanie jego życia jest przedmiotem gorących sporów: propozycje wahają się od II tysiąclecia przed naszą erą aż po VI wiek p.n.e. Obecnie wielu badaczy skłania się ku okresowi między 1200 a 1000 rokiem p.n.e., jednak w tradycji irańskiej dość długo funkcjonowały też daty znacznie późniejsze.
Środowisko religijne, w którym wyrósł Zaratusztra, cechowało się złożonym politeizmem dawnych ludów indoeuropejskich, w którym dominowały rytuały ofiarne, kult ognia, ceremonie ku czci duchów natury oraz specjalna rola kapłanów-magów. Wspólnota, do której należał, oddawała cześć różnym istotom boskim – daewom i ahurom – oraz duchom przodków. System ten, choć silnie zakorzeniony, zawierał, jak się przypuszcza, elementy, które prorok uznał za moralnie niebezpieczne: zwłaszcza praktyki ofiarnicze i ewentualne nadużycia kapłańskie. To w konfrontacji z tym dziedzictwem rodzi się jego nauczanie o jedynym najwyższym Panu Mądrości i prawdziwym porządku kosmicznym.
Zaratusztra przedstawiany jest jako osoba od młodości skłonna do refleksji i kontemplacji, krytyczna wobec rytuałów pozbawionych etycznego sensu. W tekstach gatyckich, uważanych za najstarszą, najbliższą jego nauczaniu część Awesty, prorok występuje jako głosiciel prawdy objawionej mu w mistycznym doświadczeniu spotkania z boskimi bytami, w tym z samym Ahura Mazdą. Tę wizję, zawartą w modlitewno-poetyckiej formie, przekazuje swoim słuchaczom – najpierw w rodzinnej wspólnocie i kręgu najbliższych, a następnie na dworze władców, oczekując od nich przyjęcia nowego porządku religijnego i społecznego.
Tradycja zaratusztriańska opisuje liczne cudowne wydarzenia związane z narodzinami i dzieciństwem proroka. Mówi się na przykład o tym, że już jako niemowlę opierał się demonicznym siłom, które chciały go zgładzić, a boskie moce czuwały nad jego losem. W opowieściach tych wyraża się przekonanie o szczególnym wybraniu Zaratusztry i jego przeznaczeniu jako narzędzia w ręku Ahura Mazdy, którego zadaniem jest obwieszczenie światu ostatecznej prawdy i zapoczątkowanie procesu kosmicznego oczyszczenia.
Według przekazów prorok w wieku około trzydziestu lat doznał wizji, w której ukazał mu się anioł Vohu Manah – Dobra Myśl – prowadząc go przed oblicze Ahura Mazdy. W tej scenie, kluczowej dla samorozumienia wspólnoty zaratusztriańskiej, następuje objawienie podstawowych prawd doktryny: istnienia prymarnej rzeczywistości duchowej, absolutnej przewagi dobra nad złem w perspektywie ostatecznej oraz odpowiedzialności człowieka za wybór drogi, którą podąża. Od tego momentu Zaratusztra rozpoczyna otwarte głoszenie swojej nauki, co spotyka się zarówno z entuzjazmem, jak i ostrym sprzeciwem.
Opór wobec proroka pochodził zwłaszcza z kręgów kapłańskich związanych z dawnym kultem. Utrata prestiżu, zagrożenie dotychczasowych przywilejów i niezgoda na etyczną reinterpretację rytuałów wywoływały konflikty, które zmusiły Zaratusztrę do opuszczenia rodzinnych stron. Tradycja głosi, że ostatecznie znalazł on poparcie u jednego z królów – często identyfikowanego z historycznym Wisztaspą – który przyjął jego naukę i uczynił ją religią dworu. Sojusz z władcą umożliwił prorokowi szerzenie reformy religijnej i zakorzenienie jej w strukturach społecznych oraz prawnych.
Śmierć Zaratusztry, podobnie jak jego narodziny, obrosła legendą. Jedne przekazy mówią o naturalnym odejściu w podeszłym wieku, inne przedstawiają go jako męczennika, który zginął podczas ataku wrogów na świątynię ognia. Niezależnie od szczegółów, prorok pozostaje dla wyznawców wzorem doskonałego czciciela Ahura Mazdy, kaznodziei prawdy, obrońcy dobra i przewodnika, który własnym życiem potwierdził to, co głosił w poetyckich hymnach Gat.
Istota zaratusztrianizmu: Ahura Mazda, dobro i zło
Centralną postacią zaratusztriańskiego obrazu świata jest **Ahura Mazda**, określany mianem Pana Mądrości. Jest On najwyższym, transcendentnym Bogiem, źródłem światła, prawdy i życia. W odróżnieniu od dawnych bóstw panteonu irańskiego, Ahura Mazda nie jest jednym z wielu, lecz stoi ponad wszystkimi duchowymi bytami, które od Niego pochodzą. Zaratusztra naucza, że to On stworzył świat duchowy i materialny oraz powierzył człowiekowi szczególną rolę w dziejach kosmicznej walki dobra ze złem.
Istotą tej walki jest napięcie pomiędzy prawdą a kłamstwem, porządkiem a chaosem, konstruktywną aktywnością a destrukcją. W języku zaratusztrianizmu prawdziwy boski porządek określany jest jako aša – termin, który oznacza równocześnie prawdę, sprawiedliwość, prawo moralne i kosmiczną harmonię. Jego przeciwieństwem jest druj, kłamstwo, fałsz i zniszczenie. Człowiek staje w centrum tej dialektyki jako istota wolna, zdolna do wyboru między ścieżką aša a drogą druj. W ten sposób każda decyzja, każde słowo i czyn nabierają w zaratusztrianizmie znaczenia wykraczającego poza indywidualne życie.
Niezwykle ważna jest rola dwóch duchowych tendencji, przedstawianych w wielu ujęciach jako przeciwstawne duchy: Spenta Mainju (Dobry Duch) oraz Angra Mainju (Niszczący Duch), znany później także jako Ahriman. Tradycja, zwłaszcza późniejsza, interpretuje Angra Mainju jako osobowe uosobienie zła, działającego w opozycji do woli Ahura Mazdy i starającego się zniszczyć stworzony przez Niego porządek. Jednak w pierwotnych tekstach gatyckich problem ten jest subtelniejszy, a niektórzy badacze podkreślają, że Zaratusztra nie stawia na równi Boga i Złego Ducha. Ahura Mazda pozostaje ostatecznie wyższy i potężniejszy, a zwycięstwo dobra jest zapewnione.
W tym świetle zaratusztrianizm nie jest radykalnym dualizmem dwóch wiecznie równorzędnych zasad, lecz raczej dramatem moralnym, w którym zło – choć realne – jest ograniczone czasowo i skazane na porażkę. Czas kosmiczny dzieli się na odcinki, w których Angra Mainju może działać, lecz kres historii przyniesie jego unicestwienie, odnowienie świata i pełne panowanie aša. W tej perspektywie każdy człowiek zostaje wezwany do przyłączenia się do strony dobra poprzez przemyślane, odpowiedzialne postępowanie.
Podstawową formułą etyczną zaratusztrianizmu jest triada mówiąca o trzech fundamentach życia moralnego: dobrych myślach, dobrych słowach i dobrych czynach. W tradycji perskiej i w nowożytnej wspólnocie Parsów zapisuje się to jako humata, hukhta, huvarshta. Dobre myśli oznaczają wewnętrzną orientację ku prawdzie, wolność od nienawiści, zazdrości i fałszu. Dobre słowa to mowa, która buduje, nie rani niepotrzebnie, nie jest narzędziem intrygi ani oszustwa. Dobre czyny wreszcie to konkretne działania na rzecz sprawiedliwości, pomocy bliźniemu, ochrony stworzenia i zachowania rytualnej czystości.
Człowiek, jako byt wolny i rozumny, staje się współpracownikiem Ahura Mazdy. Nie jest biernym poddanym, ale aktywnym partnerem w dziele utrwalania aša w świecie. Zaratusztra kładzie nacisk na to, że obowiązki religijne nie ograniczają się do rytuału – choć i on pozostaje ważny – lecz dotyczą całego stylu życia, relacji społecznych i ekonomicznych. Uczciwa praca, troska o rodzinę, poszanowanie zobowiązań, prawdomówność w handlu, odpowiedzialność za ziemię i zwierzęta są formą służby Bogu. W ten sposób religia i etyka stapiają się w jedną całość.
W nauczaniu proroka pojawia się także wyraźnie rozbudowana doktryna eschatologiczna. Zaratusztra głosi, że po śmierci każda dusza staje przed sądem, w którym waży się jej moralna wartość. Kluczowym symbolem tego sądu jest Most Czinwat – przeprawa prowadząca z ziemskiego świata do krainy nagrody lub kary. Dla prawego most staje się szeroki i bezpieczny, a jego duszę prowadzą boskie istoty do domu pieśni, miejsca błogości i światła. Dla grzesznika most zwęża się tak bardzo, że nie sposób po nim przejść; wówczas dusza spada w otchłań, do domu kłamstwa, gdzie doświadcza skutków własnych zaniedbań i przewinień.
Oprócz losów jednostki zaratusztrianizm nakreśla wizję ostatecznego końca dziejów, określanego jako **Fraszkarti** – odnowienie świata. W tej eschatologii pojawia się postać Saoszjanta, zbawcy i odnowiciela, który w imieniu Ahura Mazdy doprowadzi do definitywnego zwycięstwa dobra, wskrzeszenia umarłych oraz oczyszczenia całej rzeczywistości w ogniu prawdy. Świat po Fraszkarti będzie pozbawiony cierpienia, chorób i śmierci; wszyscy sprawiedliwi zjednoczą się w jednym, doskonałym porządku istnienia.
Tę odważną wizję końca historii charakteryzuje przekonanie o linearnym biegu czasu i sensowności dziejów. W przeciwieństwie do pewnych cyklicznych koncepcji czasu obecnych w innych tradycjach starożytnych, zaratusztrianizm dostrzega początek, rozwój i kres procesu kosmicznego. Człowiek żyje w czasie intensywnie znaczącym, a jego wybory przyczyniają się do przyspieszenia lub opóźnienia zwycięstwa dobra. Ten mocny akcent na odpowiedzialnej wolności sprawia, że postać Zaratusztry często pojawia się w porównaniach z innymi wielkimi nauczycielami moralnymi świata.
Świętość osoby proroka a praktyka religijna wspólnoty
Dla wyznawców zaratusztrianizmu Zaratusztra Spitama jest nie tylko historycznym reformatorem, lecz przede wszystkim świętym prorokiem, wzorem doskonałego naśladowania Ahura Mazdy. Jego osobiste doświadczenie duchowe, odwaga wobec sprzeciwu oraz gotowość do cierpienia za głoszoną prawdę uczyniły go centralną postacią pobożności. Modlitwy kierowane do Boga często wspominają proroka, dziękując za otrzymaną przez niego objawioną naukę i prosząc o łaskę wiernego jej zachowania. W tradycji liturgicznej recytacja Gat – pieśni przypisywanych Zaratusztrze – zajmuje miejsce szczególne jako najwyższa forma modlitwy słownej.
Świętość proroka ukazuje się w sposób szczególny w ideałach ascetyczno-moralnych przypisywanych jego postawie. Zaratusztra prezentowany jest jako człowiek prawdomówny, wolny od chciwości i przemocy, oddany modlitwie i refleksji, a jednocześnie zaangażowany w sprawy społeczne. Nie odrzuca pracy ani życia rodzinnego, lecz nadaje im wymiar sakralny. Ma być mężem sprawiedliwym, głową wspólnoty, która buduje swoje relacje według zasad aša. To połączenie kontemplacji z aktywnością społeczną sprawiło, że późniejsza tradycja odczytywała jego przykład jako wezwanie do harmonii między życiem duchowym a świeckimi obowiązkami.
Kult proroka nie przybiera formy bałwochwalstwa. Zaratusztrianie z naciskiem podkreślają, że jedynym obiektem czci absolutnej jest Ahura Mazda. Zaratusztra otrzymuje zaś cześć jako wybrany posłaniec, którego osoba jest nierozerwalnie złączona z przekazaną nauką. W modlitwach wiele miejsca poświęca się dziękczynieniu za to, że prorok odczytał prawdę i udostępnił ją ludziom, nie ustając mimo przeciwności. Wspomnienie jego cnót ma pobudzać do naśladowania, a nie do biernego podziwu.
W praktyce religijnej zaratusztrianizmu istotną rolę odgrywa kult ognia oraz czystość rytualna. Ogień, rozumiany jako widzialny symbol boskiego światła i mądrości, jest utrzymywany w świątyniach w postaci wiecznych płomieni. Kapłani troszczą się, aby ogień ten był nieskalany kontaktami z tym, co uchodzi za nieczyste, a wierni przystępują do modlitwy z szacunkiem, przy zachowaniu odpowiednich rytuałów oczyszczenia. Ogień nie jest bóstwem samym w sobie, lecz świętym znakiem obecności **boskiego porządku**, punktem odniesienia dla modlitwy i medytacji.
Zaratusztra, według tradycji, wielokrotnie podkreślał, że prawdziwa czystość nie ogranicza się do zewnętrznych ablucji i przepisów dotyczących kontaktu z nieczystymi substancjami, ale sięga do wnętrza człowieka. Brak złej intencji, unikanie kłamstwa, troska o sprawiedliwość i służba innym są wyższą formą czystości duchowej niż sam rytuał. Jednocześnie jednak zachowanie określonych zasad higienicznych i obrzędowych traktowane jest jako konkretny sposób współdziałania z aša także w sferze ciała oraz środowiska naturalnego.
Dla wspólnoty zaratusztriańskiej wielkie znaczenie ma także dbałość o elementy materialnego stworzenia: ziemię, wodę, powietrze, rośliny i zwierzęta. Zło łączy się nie tylko z moralną deprawacją, ale też z zanieczyszczeniem świata, marnotrawieniem zasobów, niszczeniem żywych istot bez potrzeby. Stąd szacunek dla przyrody, zakazy profanacji ognia czy wody oraz różne przepisy dotyczące postępowania z ciałami zmarłych. W niektórych tradycyjnych społecznościach zmarłych nie grzebano w ziemi ani nie spalano, aby nie zanieczyszczać żywiołów, ale pozostawiano na specjalnych konstrukcjach, powierzając ich ciała ptakom – choć praktyka ta, z powodów prawnych i społecznych, uległa w wielu regionach zmianie.
Zaratusztra Spitama jest także głęboko obecny w świadomości wspólnot diasporycznych, szczególnie wśród **Parsów** w Indiach, którzy są potomkami zaratusztrian uciekających przed prześladowaniami po islamskim podboju Persji. Dla tej społeczności prorok stanowi symbol zachowania tożsamości, języka i tradycji w obcym otoczeniu kulturowym. Święta związane z jego osobą, jak upamiętnienie domniemanego dnia narodzin proroka, obchodzone są uroczyście, z modlitwą, czytaniem świętych tekstów i wspólnymi posiłkami.
Wspólnoty zaratusztriańskie, choć dziś stosunkowo nieliczne, starają się twórczo łączyć wierność dziedzictwu proroka z wyzwaniami współczesnego świata. Dyskutowane są takie kwestie, jak status kobiet w życiu religijnym, małżeństwa mieszane, wychowanie dzieci w diasporze czy adaptacja dawnych wymogów czystości do realiów wielkich miast. We wszystkich tych debatach postać Zaratusztry przywoływana jest jako autorytet moralny, a jego gatyckie nauczanie – jako kryterium rozstrzygania sporów, zawsze z naciskiem na prawdę, sprawiedliwość i odpowiedzialną wolność.
W beletrystyce, filozofii i historii religii Zaratusztra często pojawia się jako symbol przełomu duchowego. Dla jednych jest pierwszym wielkim monoteistą świata irańskiego, dla innych twórcą oryginalnej teologii, która przeniknęła później do judaizmu okresu perskiego, a pośrednio być może i do tradycji chrześcijańskiej czy islamskiej. Niezależnie od tego, jak szeroko ocenia się jego wpływ, nie sposób zaprzeczyć, że nauka o jedynym Panu Mądrości, walce dobra ze złem, odpowiedzialności człowieka i ostatecznym odnowieniu świata stanowi jeden z najdonioślejszych wkładów starożytnego Iranu w duchową historię ludzkości. Dla wiernych Ahura Mazdy prorok pozostaje przede wszystkim żywym przewodnikiem, którego słowa, raz wypowiedziane, wciąż zobowiązują do wyboru ścieżki aša w każdym kolejnym pokoleniu.
