Młodzi dorośli, wkraczający w dorosłość między mniej więcej 18. a 35. rokiem życia, stają się jednym z kluczowych czynników kształtujących globalny krajobraz religijny. To właśnie w tej grupie wiekowej najczęściej dochodzi do porzucania praktyk wyniesionych z domu, świadomego wyboru wiary, zmiany wyznania lub przyjęcia tożsamości niereligijnej. Zjawisko to nie jest jednorodne: inaczej przebiega w krajach Zachodu, inaczej w Azji, Afryce czy Ameryce Łacińskiej. Statystyki sugerują jednocześnie dwa równoległe procesy: osłabienie tradycyjnej religijności instytucjonalnej w wielu społeczeństwach zamożnych oraz dynamiczny **wzrost** znaczenia religii w regionach o wysokiej dzietności i silnych wspólnotach. Analiza zmian religijnych wśród młodych dorosłych pozwala lepiej zrozumieć przyszły kształt tożsamości kulturowej, napięć politycznych i przemian moralnych na świecie.
Globalny pejzaż religijny – najważniejsze liczby i trendy
Według szacunków ośrodków badawczych takich jak Pew Research Center i World Religion Database, ludność świata przekroczyła już 8 miliardów, z czego zdecydowana większość identyfikuje się z jakąś religią. Około 84–85% mieszkańców globu deklaruje przynależność wyznaniową, a pozostałe 15–16% określa siebie jako niereligijnych, agnostyków lub ateistów. Te liczby kryją jednak ogromną różnorodność lokalnych tradycji, norm kulturowych i stopnia zaangażowania w praktyki religijne.
Największe wspólnoty religijne na świecie można w przybliżeniu uporządkować następująco (dane szacunkowe z lat 2020–2023, zaokrąglone):
- chrześcijanie: około 2,3–2,4 miliarda osób (27–31% ludzkości),
- muzułmanie: około 1,9–2 miliardy (24–25%),
- hinduiści: około 1,2 miliarda (14–15%),
- buddyści: 500–520 milionów (6–7%),
- wyznawcy religii tradycyjnych i lokalnych (afrykańskie religie plemienne, wierzenia ludowe w Azji itp.): 400–500 milionów,
- inna religia (m.in. sikhizm, judaizm, bahaizm, nowe ruchy religijne): 100–200 milionów,
- osoby bez przynależności religijnej (ateiści, agnostycy, niereligijni): 1,1–1,3 miliarda, czyli około 15–17% światowej populacji.
Wśród młodych dorosłych proporcje te układają się nieco inaczej. W globalnej skali nadal dominują chrześcijaństwo i islam, jednak z uwagi na wyższy przyrost naturalny w krajach z większością muzułmańską oraz hinduistyczną rośnie odsetek młodych wyznawców tych religii. Jednocześnie w wielu krajach o wysokich dochodach – szczególnie w Europie, Ameryce Północnej, Australii i części Azji Wschodniej – bardzo szybko rośnie udział młodych dorosłych, którzy nie deklarują żadnej religii.
Ważną rolę odgrywa tu struktura demograficzna. Europa i Japonia starzeją się, co oznacza, że statystyczny wierzący bywa coraz częściej osobą w średnim lub starszym wieku. Tymczasem w Afryce Subsaharyjskiej, w krajach arabskich czy w Indiach większość społeczeństwa to osoby poniżej 30. roku życia. Oznacza to, że religijne wybory młodych dorosłych w tych regionach będą w ogromnym stopniu decydować o ogólnym profilu religijnym świata w połowie XXI wieku.
Młodzi dorośli i sekularyzacja w krajach zamożnych
Jednym z najbardziej widocznych trendów jest silna sekularyzacja wśród młodych dorosłych w krajach o wysokich dochodach i rozwiniętych instytucjach państwa dobrobytu. Badania z USA, Kanady, Europy Zachodniej, Australii, Nowej Zelandii oraz niektórych krajów Azji Wschodniej (m.in. Japonii, Korei Południowej, częściowo Chin miejskich) pokazują, że najmłodsze dorosłe kohorty znacznie rzadziej niż ich rodzice i dziadkowie uczestniczą w praktykach religijnych oraz deklarują przynależność do instytucji wyznaniowych.
W Stanach Zjednoczonych, gdzie przez większość XX wieku religijność była stosunkowo wysoka, udział osób bez przynależności religijnej wśród dorosłych wzrósł z około 5–8% w latach 70. do ponad 25–30% po 2018 roku. Wśród młodych dorosłych (18–29 lat) odsetek ten jest jeszcze wyższy i w badaniach z początku lat 20. XXI wieku przekracza często 35–40%. Choć wielu z nich określa się jako „duchowi, ale niereligijni”, poziom identyfikacji z tradycyjnymi Kościołami, zwłaszcza protestanckimi, systematycznie się obniża.
W krajach Europy Zachodniej dynamika ta jest często jeszcze wyraźniejsza. W Wielkiej Brytanii odsetek osób, które mówią, że „nie mają religii”, wynosi już około 50% ogółu mieszkańców, a w grupie 18–24 lata sięga ponad 60%. Podobne tendencje widać w Holandii, Czechach, krajach skandynawskich, ale także w coraz większej części Francji czy Niemiec. W tych społeczeństwach młodzi dorośli często utrzymują pewne rytuały rodzinne (np. symboliczne śluby kościelne, chrzty), jednak rzadko uczestniczą w regularnych praktykach religijnych czy podporządkowują swoje wybory moralne nauczaniu konkretnej wspólnoty wyznaniowej.
W Azji Wschodniej sytuacja jest bardziej złożona, ponieważ tam tradycyjne kategorie religijne nie zawsze odpowiadają zachodniemu podziałowi na „wierzących” i „niewierzących”. W Chinach znacząca część społeczeństwa (także młodego) deklaruje brak religii, ale praktykuje elementy konfucjanizmu, taoizmu czy buddyzmu, uczestniczy w obrzędach przodków i lokalnych kultach. W Japonii wielu młodych ludzi określa się jako niereligijnych, jednocześnie przywiązując wagę do rytuałów shintō i buddyjskich związanych z cyklem życia. Mimo tej specyfiki badania pokazują, że zwłaszcza w dużych miastach rośnie odsetek młodych dorosłych, którzy nie mają trwałej identyfikacji z żadną wspólnotą religijną.
Do głównych przyczyn sekularyzacji młodych dorosłych w krajach zamożnych zalicza się kilka powiązanych procesów:
- indywidualizację stylu życia – większe znaczenie osobistych wyborów niż tradycji rodzinnej,
- wzrost poziomu edukacji i kontaktu z różnorodnymi światopoglądami,
- rozwój państwa opiekuńczego (zabezpieczenie socjalne, służba zdrowia), które częściowo zastępuje funkcje wspólnot religijnych,
- zmiany w sferze obyczajowej (rola kobiet, seksualność, małżeństwo), często wchodzące w konflikt z nauczaniem konserwatywnych wyznań,
- spadek zaufania do instytucji, w tym kościelnych, w wyniku skandali, upolitycznienia i braku przejrzystości.
Nie oznacza to jednak całkowitego zaniku wiary. Wiele badań wskazuje raczej na przesunięcie od religijności instytucjonalnej do bardziej prywatnych, elastycznych form duchowości. Młodzi dorośli częściej deklarują wiarę w „jakąś siłę wyższą” niż w konkretnego Boga określonej tradycji. Łączą elementy różnych systemów – od medytacji buddyjskiej po praktyki zaczerpnięte z psychologii pozytywnej. Dla statystyk wyznaniowych oznacza to stopniowy spadek liczby formalnych członków Kościołów, przy utrzymywaniu lub nawet wzroście zainteresowania szeroko rozumianą sferą duchową.
Religijność młodych w globalnym Południu
Odmienny obraz wyłania się z analizy krajów nazywanych globalnym Południem, obejmujących większość Afryki, Ameryki Łacińskiej, część Azji Południowo-Wschodniej oraz Południowej. W wielu z tych państw religia pozostaje jednym z głównych fundamentów życia społecznego, a młodzi dorośli są nie tylko liczni, lecz również stosunkowo aktywni religijnie. Zarówno w chrześcijańskiej Afryce Subsaharyjskiej, jak i w przeważająco muzułmańskich regionach Bliskiego Wschodu oraz Azji Południowej wskaźniki uczestnictwa w nabożeństwach, modlitwie czy praktykach wspólnotowych są wyższe niż w krajach zachodnich.
W Afryce Subsaharyjskiej liczba chrześcijan i muzułmanów rośnie bardzo szybko. Według prognoz do połowy XXI wieku Afryka może stać się kontynentem o największej liczbie chrześcijan na świecie, a jednocześnie jednym z głównych centrów wzrostu islamu. W dużej mierze jest to zasługa wysokiego przyrostu naturalnego – mediana wieku w wielu państwach regionu oscyluje wokół 18–20 lat. Dla młodych dorosłych udział w życiu religijnym jest często powiązany z dostępem do wsparcia społecznego, edukacji i możliwości uczestnictwa w sieciach pomocy wzajemnej.
W krajach Ameryki Łacińskiej następują bardziej subtelne, ale również głębokie zmiany. Tradycyjna dominacja katolicyzmu słabnie, a rośnie udział Kościołów ewangelikalnych i zielonoświątkowych. Młodzi dorośli chętnie dołączają do wspólnot, które oferują intensywne doświadczenia religijne, poczucie przynależności i szansę społecznego awansu. W takich Kościołach częste są nabożeństwa z muzyką, świadectwami nawróceń i silnym zaangażowaniem emocjonalnym. Dla statystyk oznacza to przesunięcie wewnątrz chrześcijaństwa – od Kościołów hierarchicznych, instytucjonalnych, ku bardziej charyzmatycznym i oddolnym ruchom.
W krajach większości muzułmańskiej młodzi dorośli również odgrywają centralną rolę w przemianach religijnych. Islam pozostaje bardzo ważnym elementem tożsamości społecznej i politycznej, a wskaźniki codziennej modlitwy, postu czy przynależności wspólnotowej są wysokie. Jednak i tutaj widoczna jest rosnąca różnorodność. Część młodych poszukuje bardziej liberalnej interpretacji religii, łączącej zasady islamu z aspiracjami do demokracji, równości płci czy ekonomicznej modernizacji. Inni zwracają się ku bardziej konserwatywnym nurtom, czasem jako odpowiedzi na poczucie marginalizacji, nierówności czy nacisk globalnej kultury konsumpcyjnej.
W Indiach i szerzej w Azji Południowej szczególne znaczenie ma hinduizm, ale również islam, sikhizm, buddyzm oraz chrześcijaństwo. Młodzi dorośli są tu głęboko zanurzeni w religijnym krajobrazie, który przenika politykę, kulturę i życie rodzinne. Statystyki pokazują, że regularne praktyki religijne (modlitwa, pielgrzymki, uczestnictwo w świętach) są znacznie częstsze niż w większości krajów zachodnich. Jednocześnie rośnie rola ruchów nacjonalistycznych, w których religia jest wykorzystywana do mobilizacji politycznej, co wpływa na to, jak młodzi postrzegają zarówno „swoją” religię, jak i wyznawców innych tradycji.
Wspólnym mianownikiem dla wielu regionów globalnego Południa jest połączenie wysokiej dzietności, relatywnie niższego poziomu zabezpieczenia socjalnego i silnych struktur wspólnotowych, często zakorzenionych w religii. Dla młodych dorosłych przynależność religijna bywa więc nie tylko kwestią wiary, lecz także strategią przetrwania i budowania kapitału społecznego. Statystycznie przekłada się to na wysokie wskaźniki religijności oraz utrzymywanie, a nawet wzmacnianie roli religii w życiu publicznym.
Wzrost liczby osób bez przynależności religijnej
Jednym z najistotniejszych zjawisk ostatnich dekad jest globalny wzrost liczby osób, które nie identyfikują się z żadną religią. Grupa ta, określana najczęściej mianem „nones” (od angielskiego „none of the above” – „żadna z powyższych”), obejmuje bardzo zróżnicowane postawy: od przekonanych ateistów, przez agnostyków, po osoby obojętne religijnie lub „duchowe, ale niepraktykujące”. W skali świata stanowią oni, jak wspomniano, około 15–17% populacji, lecz w niektórych społeczeństwach ich udział jest znacznie wyższy.
Najsilniejszy wzrost liczby „nones” obserwuje się wśród młodych dorosłych w krajach zamożnych. W Kanadzie, Australii czy Nowej Zelandii w najmłodszych kohortach dorosłych niereligijni stanowią już często ponad 40% populacji. W Europie Zachodniej i Północnej w wielu państwach młodzi dorośli deklarują brak religii częściej niż przynależność do którejkolwiek z tradycyjnych wspólnot. Podobną tendencję notuje się w miastach Azji Wschodniej, szczególnie wśród osób z wyższym wykształceniem.
Warto jednak podkreślić, że nawet w krajach, gdzie wskaźnik „nones” jest wysoki, młodzi dorośli nie zawsze odrzucają wszelką formę duchowości. Często dystansują się od instytucjonalnej religii z powodu jej roli w konfliktach politycznych, skandali, postrzeganego konserwatyzmu moralnego lub braku otwartości na różnorodność tożsamości seksualnych i rodzinnych. Jednocześnie poszukują sensu i wspólnoty w ruchach społecznych, inicjatywach ekologicznych, kulturze popularnej czy nowych formach wspólnot internetowych.
Demograficznie istotne jest to, że choć odsetek niereligijnych jest wysoki wśród młodych mieszkańców krajów zamożnych, globalnie są oni mniej liczni niż młode pokolenia w krajach o wyższym przyroście naturalnym, gdzie religijność jest często silniejsza. W długiej perspektywie może to sprawić, że udział „nones” w skali całego świata nie będzie rósł tak szybko, jak sugerowałyby trendy z Europy czy Ameryki Północnej. Prognozy do roku 2050 wskazują wręcz możliwość lekkiego spadku procentowego udziału osób bez przynależności religijnej w światowej populacji, choć liczbowo będzie ich wciąż przybywać.
Zjawisko „nones” wśród młodych dorosłych ma także wymiar geograficzny i klasowy. W dużych miastach, w środowiskach akademickich i sektorach nowoczesnej gospodarki (technologie cyfrowe, finanse, media) brak przynależności religijnej jest znacznie częstszy niż na obszarach wiejskich i wśród osób o niższym poziomie wykształcenia. To powoduje, że różnice religijne coraz częściej pokrywają się z podziałami ekonomicznymi i kulturowymi, co może prowadzić do nowych form napięć społecznych.
Transformacja wewnątrz religii: od tradycji do nowych form duchowości
Zmiany religijne wśród młodych dorosłych dotyczą nie tylko samego faktu przynależności lub jej braku, lecz także sposobu przeżywania religii. W obrębie poszczególnych tradycji widoczna jest tendencja do przesuwania się od form zinstytucjonalizowanych ku bardziej płynnym, eksperymentalnym i nastawionym na osobiste doświadczenie. Ten proces ma wspólne elementy w chrześcijaństwie, islamie, buddyzmie i innych religiach.
W chrześcijaństwie młodzi dorośli często preferują wspólnoty oferujące intensywny kontakt z innymi wierzącymi, muzykę, prosty język i możliwość realnego wpływu na życie parafii czy zboru. W wielu krajach Zachodu obserwuje się spadek liczby młodych w tradycyjnych Kościołach historycznych (katolickim, anglikańskim, luterańskim), przy równoczesnym wzroście małych wspólnot ewangelikalnych, zielonoświątkowych lub ruchów odnowy charyzmatycznej. W Ameryce Łacińskiej i Afryce popularność takich Kościołów jest jeszcze wyraźniejsza; ich członkami są w dużej części osoby do 40. roku życia.
W islamie młodzi dorośli korzystają z mediów społecznościowych, by poznawać różne interpretacje tradycji, zadawać pytania i szukać autorytetów poza lokalnymi strukturami religijnymi. Powstają nowe formy edukacji religijnej online, kręgi dyskusyjne i ruchy reformistyczne. Część młodych wierzących dąży do pogodzenia tradycyjnych zasad z nowoczesnością, np. poprzez promowanie edukacji dziewcząt, przedsiębiorczości czy działań charytatywnych. Jednocześnie obecne są także nurty bardziej literalistyczne, przyciągające osoby poszukujące jednoznacznych reguł i silnego poczucia przynależności.
W religiach dharmicznych (hinduizm, buddyzm, dżinizm, sikhizm) młodzi dorośli również korzystają z globalnego obiegu idei. Medytacja, joga, praktyki mindfulness stały się częścią kultury popularnej, zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Dla statystyk religijnych jest to zjawisko ambiwalentne: liczba formalnych wyznawców nie rośnie tak szybko jak liczba osób inspirujących się elementami tych tradycji bez przyjmowania pełnej tożsamości religijnej. Szczególnie młodzi mieszkańcy dużych miast potrafią łączyć praktyki medytacyjne z laickim światopoglądem, traktując je jako narzędzie pracy nad sobą, redukcji stresu i rozwoju osobistego.
Jednocześnie nowe technologie informacyjne zmieniają sposób, w jaki młodzi dorośli wchodzą w kontakt z religią. Transmisje nabożeństw online, aplikacje do modlitwy i medytacji, wirtualne wspólnoty, podcasty teologiczne czy religijne kanały na platformach wideo pozwalają na uczestnictwo w życiu religijnym bez fizycznej obecności w świątyni. Dla części młodych ludzi jest to uzupełnienie tradycyjnej praktyki; dla innych – główna forma kontaktu z religią. Statystycznie może to powodować, że formalna przynależność do wspólnoty nie odzwierciedla w pełni rzeczywistego zaangażowania duchowego.
Przemiany te nie są jednostronne. W odpowiedzi na odpływ młodych wiernych wiele organizacji religijnych podejmuje wysiłki adaptacyjne. Pojawiają się nowe formy duszpasterstwa akademickiego, programy wolontariatu i pomocy najuboższym, inicjatywy ekologiczne inspirowane doktryną religijną, a także angażowanie młodych w struktury przywódcze. Czasem prowadzi to do konfliktu pokoleniowego wewnątrz wspólnot: starsze pokolenie oczekuje zachowania tradycyjnych form i norm, młodsze domaga się większej otwartości, dialogu oraz uwzględnienia współczesnych problemów, takich jak klimat, nierówności społeczne czy prawa mniejszości.
Migracje, tożsamość i hybrydyzacja religijna
Istotnym czynnikiem kształtującym religijność młodych dorosłych są procesy migracyjne. Miliony osób w wieku produkcyjnym przenoszą się z krajów globalnego Południa do państw zamożnych w poszukiwaniu pracy, edukacji i bezpieczeństwa. Młodzi migranci często stają się nośnikami tradycji religijnych w nowych kontekstach kulturowych, a jednocześnie adaptują się do realiów społeczeństw przyjmujących.
W wielu miastach Europy Zachodniej, Ameryki Północnej czy Australii dynamicznie rozwijają się młode wspólnoty muzułmańskie, hinduskie, sikhijskie czy prawosławne, zasilane przez imigrację. Dla statystyk religijnych oznacza to wzrost różnorodności wyznaniowej, zwłaszcza w dużych ośrodkach miejskich. Jednocześnie wśród dzieci i wnuków imigrantów pojawia się proces hybrydyzacji, czyli łączenia elementów religii rodziców z kulturą kraju zamieszkania. Młodzi dorośli mogą równocześnie uczestniczyć w modlitwach w meczecie czy świątyni, obchodzić lokalne święta świeckie i wykorzystywać język globalnych ruchów społecznych do artykulacji własnych tożsamości.
W pewnych przypadkach migracje sprzyjają odrodzeniu religijnemu. Osoby, które w kraju pochodzenia nie praktykowały intensywnie, w nowym otoczeniu odnajdują w religii ważne wsparcie emocjonalne i społeczne. W innych sytuacjach zachodzi proces odwrotny – młodzi migranci, konfrontując się z pluralizmem poglądów i innymi stylami życia, dystansują się od tradycyjnych norm religijnych i wybierają bardziej indywidualną duchowość lub całkowitą niereligijność.
Hybrydyzacja religijna dotyczy także młodych dorosłych, którzy nie doświadczają migracji osobiście, lecz żyją w społeczeństwach wielokulturowych. Dzięki kontaktom z rówieśnikami z różnych kręgów oraz mediom globalnym młodzi poznają inne tradycje, co może prowadzić zarówno do dialogu i wzajemnego ubogacenia, jak i do wątpliwości wobec własnej wiary. Zjawisko ma bezpośredni wpływ na statystyki: rośnie liczba małżeństw mieszanych religijnie, osób zmieniających wyznanie w dorosłym życiu oraz takich, które określają swoją tożsamość jako „mieszaną” lub „poszukującą”.
Perspektywy na przyszłość: młodzi dorośli a prognozy religijne
Analizując statystyki i obecne trendy, badacze próbują przewidywać, jak będzie wyglądała mapa religijna świata za kilkadziesiąt lat. Jednym z kluczowych czynników są właśnie decyzje młodych dorosłych: o założeniu rodziny, liczbie dzieci, sposobie wychowania, praktykowaniu (lub nie) danej religii oraz przekazywaniu tożsamości kolejnym pokoleniom.
Prognozy wielu ośrodków badawczych wskazują, że do około 2050 roku islam może niemal zrównać się liczebnie z chrześcijaństwem, a w dalszej perspektywie nawet je przewyższyć. Wynika to głównie z wyższej dzietności w krajach większości muzułmańskiej i relatywnie młodej struktury wieku. Chrześcijaństwo natomiast będzie przesuwać swój środek ciężkości coraz bardziej w stronę Afryki i części Azji, podczas gdy udział chrześcijan w Europie będzie prawdopodobnie dalej maleć.
Hinduizm, związany głównie z Indiami i diasporą indyjską, pozostanie jedną z największych religii świata, choć jego udział procentowy może nieznacznie się zmieniać w zależności od demografii i trendów migracyjnych. Buddyzm, judaizm i inne mniejsze religie będą nadal odgrywać istotną rolę kulturową i intelektualną, nawet jeśli ich udział liczbowy pozostanie ograniczony w skali globalnej.
Jeśli chodzi o osoby bez przynależności religijnej, perspektywa jest bardziej złożona. W krajach zamożnych ich odsetek, zwłaszcza wśród młodych, zapewne będzie dalej rósł, choć być może wolniej niż w ostatnich dekadach. Z kolei w państwach o wysokiej dzietności i silnej religijności tradycyjnej udział „nones” pozostanie niski. W rezultacie świat może być jednocześnie coraz bardziej zsekularyzowany w niektórych regionach i coraz bardziej religijny w innych.
Młodzi dorośli, którzy dorastali w erze internetu, mediów społecznościowych i globalnej mobilności, różnią się od poprzednich pokoleń sposobem myślenia o tożsamości. Religia – podobnie jak narodowość, płeć czy orientacja polityczna – staje się dla wielu jednym z elementów indywidualnej układanki, którą można modyfikować w ciągu życia. To prowadzi do zwiększonej płynności granic między „religijnymi” i „niereligijnymi”, między przynależnością do jednej wspólnoty a inspirowaniem się wieloma. Statystyki, oparte na prostych kategoriach wyznaniowych, coraz trudniej oddają tę złożoność.
W tym kontekście zmiany religijne wśród młodych dorosłych stają się nie tylko przedmiotem zainteresowania socjologów, demografów i teologów, lecz także kluczowym zagadnieniem dla polityków, edukatorów i organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Od tego, jak kolejne pokolenia będą rozumiały wiarę, duchowość, wspólnotę i autonomię jednostki, zależy kształt przyszłych konfliktów, idei solidarności oraz form zaangażowania publicznego. Globalny pejzaż religijny nie jest statycznym obrazem, lecz dynamicznym procesem, w którym młodzi dorośli odgrywają rolę zarówno głównych aktorów, jak i wrażliwych odbiorców przemian.
