Ołtarz i jego znaczenie w liturgii oraz religiach

Ołtarz to wyodrębnione miejsce lub konstrukcja służąca sprawowaniu obrzędów religijnych, często związanych ze składaniem ofiar. Może przyjmować postać stołu, kamiennego bloku albo rozbudowanej budowli. W kościołach chrześcijańskich jest szczególnie związany z Eucharystią. Znaczenie konkretnego ołtarza wynika z praktyki danej religii, dlatego podobna forma nie musi oznaczać tej samej funkcji.

Ołtarze w dawnych tradycjach religijnych

Ołtarze występowały między innymi w religiach starożytnej Grecji i Rzymu. Składano przy nich dary, wylewano płynne ofiary i sprawowano obrzędy ze zwierzętami. Część znajdowała się na zewnątrz świątyń, dzięki czemu uczestnicy mogli gromadzić się wokół miejsca kultu. Ołtarz nie zawsze był więc elementem wyposażenia zamkniętego wnętrza.

Rodzaj daru i przebieg obrzędu zależały od bóstwa, okazji oraz miejscowej tradycji. Nie każdy ołtarz służył zabijaniu zwierząt: ofiarowywano również pokarm, wino lub kadzidło. W opisie zabytku rozróżnia się jego budowę, przedstawienia artystyczne i rozpoznaną funkcję, ponieważ sam wygląd nie wyjaśnia wszystkich szczegółów dawnego kultu.

Ołtarz w katolickiej Eucharystii

W Kościele katolickim ołtarz jest stołem zgromadzenia eucharystycznego i znakiem Chrystusa. Liturgia łączy go z ofiarą krzyża uobecnianą w sposób sakramentalny oraz z ucztą, podczas której wierni przyjmują Komunię. Te dwa znaczenia są ze sobą związane; katolicka Msza nie jest rozumiana jako nowe historyczne ukrzyżowanie Jezusa.

Na ołtarzu umieszcza się dary eucharystyczne oraz przedmioty potrzebne do celebracji. Jego znaczenie podkreślają gesty szacunku, takie jak ukłon, pocałunek celebransa lub okadzenie. W rzymskich przepisach liturgicznych rozróżnia się ołtarz stały, połączony z podłożem, i przenośny. Nowe ołtarze podlegają odpowiednim obrzędom poświęcenia lub błogosławieństwa.

Mensa i nastawa ołtarzowa

Mensa jest płytą lub blatem ołtarza. Nastawa ołtarzowa, nazywana także retabulum, to konstrukcja wznosząca się nad nim albo za nim, często zawierająca obrazy i rzeźby. Potocznie słowo ołtarz obejmuje nieraz cały ten zespół. W opisie liturgicznym i historycznym warto jednak odróżnić miejsce celebracji od jego artystycznego otoczenia.

W zabytkowych kościołach można zobaczyć wielką nastawę przy ścianie oraz prostszy, wolnostojący ołtarz używany podczas nabożeństw. Ich obecność wynika z historii wnętrza i zmian w jego urządzaniu. Rozmiar oraz bogactwo dekoracji nie przesądzają samodzielnie o liturgicznym znaczeniu danego elementu.

Ołtarz a tabernakulum i ambona

Tabernakulum to miejsce przechowywania konsekrowanych postaci eucharystycznych. Może znajdować się w pobliżu ołtarza, w dawnej nastawie albo w osobnej kaplicy, zależnie od urządzenia świątyni. Nie jest tym samym co mensa, na której sprawuje się Eucharystię. Bliskość obu elementów nie znosi różnicy ich funkcji.

Ambona służy przede wszystkim głoszeniu słowa Bożego podczas liturgii. Ołtarz skupia natomiast czynności eucharystyczne. Oba miejsca należą do uporządkowanej przestrzeni celebracji, ale nie powinny być traktowane jako wymienne pulpity. Takie rozróżnienie ułatwia zrozumienie kolejnych części Mszy oraz sposobu poruszania się jej uczestników.

Ołtarz w tradycji prawosławnej

W cerkwi prawosławnej święty stół znajduje się w części sanktuarium za ikonostasem. Jest miejscem sprawowania Boskiej Liturgii i wiąże się z obrazem tronu oraz uczty Królestwa Bożego. Przechowuje się na nim Ewangeliarz i antimension, czyli szczególną tkaninę liturgiczną związaną z upoważnieniem biskupa do celebracji.

W prawosławnym słownictwie słowo ołtarz może również oznaczać szerzej część świątyni, w której stoi święty stół. Trzeba więc ustalić, czy opis dotyczy przedmiotu, czy przestrzeni. Niezależnie od tradycji chrześcijańskiej sens ołtarza wyjaśnia się przez sprawowaną przy nim liturgię, a nie wyłącznie przez jego wartość jako dzieła sztuki.