Samadhi – skupienie medytacyjne i jego różne znaczenia

Samadhi jest pojęciem używanym w indyjskich tradycjach religijnych i filozoficznych na określenie głębokiego skupienia lub pochłonięcia medytacyjnego. W klasycznej jodze stanowi ostatni z ośmiu członów ścieżki opisanej przez Patańdżalego. W buddyzmie odnosi się do skupienia rozwijanego w ramach drogi prowadzącej do ustania cierpienia. Tłumaczenie terminu zależy od kontekstu; nie każdy jego przykład oznacza ostateczne wyzwolenie.

Samadhi w ośmioczłonowej jodze

Klasyczny schemat jogi obejmuje zasady etyczne, dyscyplinę osobistą, pozycję ciała, pracę z oddechem, wycofanie zmysłów oraz trzy człony związane ze skupieniem. Samadhi zamyka ten układ. Pokazuje to, że joga w tym znaczeniu nie ogranicza się do ćwiczeń fizycznych. Praktyka medytacyjna pozostaje powiązana ze sposobem życia i przygotowaniem umysłu.

Nie należy jednak odczytywać ośmiu członów jako prostego kursu, w którym zaliczenie kilku ćwiczeń automatycznie zapewnia końcowy rezultat. Teksty opisują stopniowe przekształcanie nawyków uwagi i poznania. Samadhi rozumie się w ramach całej dyscypliny, a nie jako efekt przyjęcia jednej pozycji, użycia określonego dźwięku czy chwilowego odprężenia.

Dharana, dhjana i samadhi

Trzy ostatnie człony jogi są ze sobą szczególnie związane. Dharana oznacza utrzymywanie uwagi na wybranym przedmiocie. Dhjana opisuje bardziej ciągły tok medytacji, a samadhi wskazuje na głębokie pochłonięcie, w którym przedmiot poznania staje się wyraźnie dominujący. Są to rozróżnienia jakości skupienia, a nie nazwy trzech dowolnych ćwiczeń relaksacyjnych.

Przedmiotem praktyki może być określony obraz, pojęcie lub inna podstawa medytacji, zależnie od tradycji. Swami Śiwananda omawia koncentrację jako przygotowanie do medytacji i samadhi, zwracając uwagę na konieczność wytrwałości. Takie ujęcie łączy kolejne etapy w proces. Nie sprowadza ich do jednorazowego przeżycia, które można ocenić wyłącznie według jego intensywności.

Dlaczego wyróżnia się różne rodzaje samadhi

W komentarzach do Jogasutr rozróżnia się samadhi związane z określonym przedmiotem poznania oraz stany opisywane jako przekraczające taką podporę. Nazwy i dalsze podziały wskazują, że termin nie odnosi się do jednego, zawsze jednakowego doświadczenia. Różne formy skupienia mogą pełnić odmienne funkcje na opisywanej drodze duchowej.

W nauczaniu Śiwanandy pojawiają się między innymi określenia sawikalpa i nirwikalpa samadhi, interpretowane w kontekście jego ujęcia jogi oraz wedanty. Nie można bez wyjaśnienia przenieść tego języka do każdej szkoły Patańdżalego czy do buddyzmu. Podobne nazwy wymagają odczytania wraz z nauką o człowieku, rzeczywistości i celu praktyki.

Samadhi w buddyzmie

W Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżce występuje właściwe skupienie, w języku palijskim samma samadhi. Wczesne teksty buddyjskie objaśniają je przez cztery dżhany, czyli stany medytacyjnego pochłonięcia. Ich opis obejmuje przemiany czynników takich jak myślenie, radość, przyjemność, równowaga i uważność. Nie jest to po prostu dowolne zawężenie uwagi.

Skupienie współdziała z właściwym rozumieniem i postępowaniem. Jego miejsce w całej ścieżce ma znaczenie, ponieważ silna koncentracja sama w sobie nie opisuje jeszcze pełnej buddyjskiej praktyki. Tego ujęcia nie należy przedstawiać jako zjednoczenia indywidualnej duszy z Brahmanem. Takie objaśnienie pochodziłoby z innego języka religijnego i zacierałoby różnice między tradycjami.

Samadhi a wyzwolenie i codzienne doświadczenie

Słowa samadhi, moksza i nirwana nie są wymiennymi etykietami. Pierwsze dotyczy skupienia lub pochłonięcia, pozostałe wskazują na wyzwolenie w określonych systemach religijnych. Niektóre nauki przypisują najwyższym postaciom samadhi rozstrzygające znaczenie dla poznania, ale relację między stanem medytacyjnym a trwałą przemianą trzeba wyjaśniać osobno.

W potocznym języku samadhi bywa utożsamiane z uspokojeniem, silną przyjemnością lub utratą poczucia czasu. Takie opisy nie wystarczają do rozpoznania pojęcia w jego klasycznym znaczeniu. Religijne interpretacje odnoszą przeżycie do dyscypliny, wiedzy i celu drogi. Samo niezwykłe wrażenie nie daje więc podstaw, by ogłaszać osiągnięcie stanu opisywanego w tekstach danej tradycji.