Joga – czym jest i jakie ma znaczenie w tradycjach indyjskich?

Joga to nazwa wielu tradycji praktyki wywodzących się z Indii, łączących pracę z postępowaniem, ciałem, oddechem i umysłem. Jest także określeniem jednej z klasycznych szkół filozofii hinduistycznej. Sanskryckie słowo wiąże się z łączeniem lub ujarzmianiem, ale jego dokładny sens zależy od kontekstu. W religijnych ujęciach joga służy przede wszystkim przemianie poznania i wyzwoleniu. Współcześnie bywa również praktykowana jako forma aktywności fizycznej lub świeckiej pracy z uwagą.

Indyjskie korzenie i różne tradycje

Praktyki określane jako jogiczne rozwijały się przez stulecia w różnych środowiskach indyjskich. Ich opisy pojawiają się w tekstach religijnych i filozoficznych, między innymi w Upaniszadach oraz Bhagawadgicie. Nie tworzą jednej niezmiennej metody, którą wszyscy nauczyciele stosowali w identyczny sposób. Zmieniały się cele, techniki i język objaśnienia.

W hinduizmie mówi się między innymi o drodze wiedzy, oddania oraz działania bez przywiązania do rezultatów. Określenia dźńanajoga, bhaktijoga i karmajoga wskazują różne akcenty duchowej praktyki. Słowo joga ma więc szerszy zakres niż zestaw pozycji ciała. Zrozumienie konkretnej odmiany wymaga poznania tradycji, z której się wywodzi.

Jogasutry Patańdżalego

Do najważniejszych tekstów klasycznej jogi należą Jogasutry przypisywane Patańdżalemu. Przedstawiają praktykę w związku z problemem poruszeń umysłu, niewiedzy i cierpienia. Celem jest rozpoznanie natury świadomości oraz wyzwolenie, a nie samo osiągnięcie sprawności fizycznej. Tekst był objaśniany przez rozbudowaną tradycję komentarzy.

Klasyczna szkoła jogi jest blisko związana z filozofią sankhji i jej rozróżnieniem świadomości oraz natury. Nie wszystkie późniejsze nurty przyjmują ten sam model. Także popularny przekład jogi jako zjednoczenia wymaga ostrożności, ponieważ poszczególne systemy inaczej opisują to, co ma zostać poznane, połączone lub rozróżnione.

Osiem członów praktyki

W systemie Patańdżalego wyróżnia się osiem członów. Pierwsze dwa, jamy i nijamy, dotyczą zasad postępowania i osobistej dyscypliny. Dalej wymienia się asanę, czyli postawę ciała, oraz pranajamę, związaną z oddechem. Pratjahara oznacza wycofanie uwagi z jej zwykłego podążania za bodźcami zmysłowymi.

Pozostałe człony to dharana, czyli skupienie, dhjana, rozumiana jako medytacja, oraz samadhi, głębokie pochłonięcie medytacyjne. Układ pokazuje, że pozycje ciała stanowią część szerszej drogi. Etyczna podstawa obejmuje między innymi niekrzywdzenie, prawdomówność i powściągliwość. Nazwy i ich polskie przekłady mogą się nieco różnić między opracowaniami.

Asany i medytacja

Asany są pozycjami ciała, których funkcję różnie objaśniają szkoły jogi. W klasycznym ujęciu istotna jest stabilność sprzyjająca skupieniu. Współczesne zajęcia często poświęcają postawom i sekwencjom ruchowym znacznie więcej miejsca. Rozpoznawalność tych form sprawia, że w codziennym języku bywają utożsamiane z całą jogą.

Medytacja jest natomiast pojęciem szerszym, obejmującym praktyki występujące w wielu religiach i środowiskach świeckich. Może stanowić część jogi, ale nie każda medytacja jest jogą ani każdy styl zajęć jogi ma rozbudowany program medytacyjny. Podobnie sama praca z oddechem nie pozwala rozpoznać całego systemu przekonań osoby praktykującej.

Joga religijna i współczesna praktyka świecka

W środowisku religijnym joga może łączyć się z nauką o karmie, samsarze i wyzwoleniu, recytacją mantr lub oddaniem bóstwu. Na świeckich zajęciach nacisk bywa kładziony na ruch, koncentrację i odpoczynek. Oba zastosowania istnieją współcześnie, dlatego pytanie, czy joga jest religią, wymaga doprecyzowania, o jakim nurcie i sposobie uczestnictwa mowa.

Joga nie jest jedną organizacją wyznaniową z jednolitym zestawem obowiązujących wierzeń. Ma jednak ważne korzenie religijne i filozoficzne, których nie wyczerpuje opis treningu. O charakterze danych zajęć świadczą ich program, język nauczyciela oraz cel praktyki. Zachowanie tego rozróżnienia pozwala opisywać jogę bez narzucania wszystkim uczestnikom jednej motywacji.