Metta – życzliwość i jej rozwijanie w buddyzmie

Metta jest palijskim określeniem życzliwości, przyjaznego nastawienia i pragnienia dobra dla istot. W buddyzmie oznacza zarówno postawę rozwijaną w codziennym życiu, jak i przedmiot medytacji. Praktykę jej kultywowania nazywa się metta bhavana. W polskich przekładach spotyka się również wyrażenie „miłująca dobroć”. Nie chodzi wyłącznie o przyjemne uczucie, lecz o ukierunkowanie intencji na dobro, bez życzenia komuś krzywdy.

Życzliwość jako intencja dobra

Metta nie jest tożsama z romantycznym zakochaniem ani z sympatią opartą na podobnych zainteresowaniach. Może obejmować osoby nieznane i takie, z którymi trudno się porozumieć. W klasycznych objaśnieniach odróżnia się ją od przywiązania oczekującego wzajemności. Jej kierunek wyznacza pragnienie, aby druga istota mogła doświadczać dobra i nie była przedmiotem wrogości.

Taka postawa nie wymaga nieustannego odczuwania emocjonalnego ciepła. W praktyce istotne jest rozpoznawanie intencji i stopniowe osłabianie niechęci. Pragnienie dobra dla innych można rozwijać także wtedy, gdy pojawiają się trudne uczucia. Medytacja nie sprowadza się więc do udawania serdeczności, lecz do pracy nad sposobem odnoszenia się do istot.

Karaniya Metta Sutta

Jednym z podstawowych tekstów jest Karaniya Metta Sutta, zachowana w kanonie palijskim. Łączy rozwijanie życzliwości z uczciwością, łagodnością, skromnością i powściągliwością. Jej wezwanie obejmuje wszystkie istoty, bez ograniczenia do bliskich, widocznych lub podobnych do praktykującego. Rozszerzanie zakresu życzliwości należy do samej istoty przedstawionej tam postawy.

Sutta posługuje się obrazem troski matki o jedyne dziecko, aby ukazać siłę i bezgraniczność życzliwości. Wzywa też do rezygnacji z oszukiwania, pogardy i życzenia innym cierpienia. Medytacja zostaje więc powiązana z etyką mowy i działania. Samo wypowiadanie dobrych życzeń nie wyczerpuje sensu tekstu, jeśli codzienne postępowanie przeczy ich treści.

Na czym polega metta bhavana

W opisach medytacji metty pojawia się przywoływanie intencji bezpieczeństwa, pomyślności i wolności od wrogości. Można kierować je ku sobie, osobom szanowanym, bliskim, neutralnym i dalej ku szerszemu kręgowi istot. Konkretna kolejność oraz sposób pracy różnią się między nauczycielami. Nie istnieje jedna polska formuła, której dosłowne brzmienie byłoby warunkiem tej praktyki.

Słowa i obrazy pełnią funkcję pomocy w rozwijaniu nastawienia. Z czasem uwaga ma obejmować coraz mniej wykluczający krąg odbiorców. Tradycyjne instrukcje opisują proces stopniowy, uwzględniający to, wobec kogo życzliwość przychodzi łatwo, a wobec kogo pojawia się opór. Nazwa bhavana podkreśla rozwijanie i kultywowanie określonej jakości umysłu.

Metta a współczucie i cztery brahmawihary

Metta należy do czterech brahmawihar, nazywanych wzniosłymi lub nieograniczonymi stanami. Pozostałe to karuna, mudita i upekkha: współczucie, radość z dobra innych oraz równowaga. Łączy je kierowanie uwagi ku istotom bez ograniczania troski wyłącznie do własnej grupy. Każda jakość ujmuje jednak inny aspekt relacji.

Metta wyraża ogólne pragnienie dobra, natomiast karuna szczególnie odpowiada na cierpienie i pragnienie jego ustania. Mudita wiąże się z cieszeniem się szczęściem innych bez zazdrości. Upekkha wspiera równowagę i bezstronność; nie jest po prostu obojętnością. Rozróżnienie pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego życzliwość i współczucie są bliskie, ale nie całkowicie zamienne.

Życzliwość w działaniu i medytacji wglądu

Etyczny wymiar metty dotyczy sposobu odnoszenia się do ludzi również poza czasem formalnej medytacji. Zestawienie życzliwości z uczciwością i niekrzywdzeniem pozwala odróżnić pragnienie dobra osoby od aprobaty każdego jej czynu. Można sprzeciwiać się krzywdzącemu zachowaniu, nie czyniąc wrogości celem własnego działania. Jest to praktyczna konsekwencja powiązania metty z odpowiedzialnością moralną.

W ośrodkach medytacji wglądu metta bywa nauczana obok wipassany. Pierwsza rozwija przyjazną intencję wobec istot, druga akcentuje rozpoznawanie natury doświadczenia. Mogą się uzupełniać, zachowując odmienne bezpośrednie zadania. Metta jest zatem czymś szerszym niż krótkie ćwiczenie poprawiające nastrój: należy do buddyjskiej pracy nad postawą, uwagą i relacjami.