Karma – czym jest i co oznacza w religiach indyjskich

Karma to pojęcie określające działanie oraz jego moralne następstwa, ważne przede wszystkim w hinduizmie, buddyzmie i dżinizmie. Słowo pochodzi z sanskrytu i znaczy „czyn” lub „działanie”. W kontekście religijnym wiąże ludzkie postępowanie z doświadczeniami w obecnym życiu i z kolejnymi odrodzeniami. Nie istnieje jednak jedna, wspólna wszystkim tym religiom teoria karmy. Różnią się one rozumieniem osoby, roli intencji oraz sposobu osiągania wyzwolenia.

Co oznacza karma w hinduizmie

W wielu nurtach hinduizmu karma jest związana z samsarą, czyli powtarzającym się cyklem narodzin i śmierci. Czyny przynoszą owoce, które mogą wykraczać poza jedno życie. Nie chodzi przy tym wyłącznie o zewnętrzny rezultat działania: znaczenie mają także motywacja, wykonywane obowiązki i przywiązanie do spodziewanej nagrody. Poszczególne szkoły inaczej opisują związek karmy z Bogiem, ludzką wolnością oraz łaską.

Celem religijnej drogi może być moksza, a więc wyzwolenie z samsary. Dobre postępowanie ma znaczenie, ale osiągnięcie korzystniejszych warunków życia nie jest tym samym co ostateczne wyzwolenie. W karma-jodze podkreśla się działanie bez egoistycznego przywiązania do jego owoców. Tak rozumiana praktyka nie oznacza bezczynności, lecz zmianę stosunku do własnych czynów i oczekiwanych korzyści.

Karma w buddyzmie i znaczenie intencji

W buddyzmie, w języku palijskim nazywana kammą, karma dotyczy przede wszystkim działania intencjonalnego. Może ono przejawiać się w czynach, mowie i aktywności umysłu. Dlatego podobne zachowanie zewnętrzne nie musi mieć tego samego znaczenia moralnego, jeśli wynika z odmiennych zamiarów. Ważne jest rozpoznawanie chciwości, niechęci i niewiedzy oraz rozwijanie postaw sprzyjających uwolnieniu od cierpienia.

Buddyjska nauka o karmie nie wymaga przyjęcia niezmiennej duszy, która przenosi się z ciała do ciała. Odrodzenie wyjaśnia się poprzez ciągłość zależności przyczynowych. Karmy nie należy też utożsamiać z przekonaniem, że każdy szczegół życia został raz na zawsze ustalony przez przeszłość. Obecne decyzje pozostają istotną częścią praktyki i mogą zmieniać dalszy przebieg doświadczenia.

Jak karmę rozumie dżinizm

Dżinizm przedstawia karmę jako subtelną materię wiążącą się z duszą, czyli dźiwą, i ograniczającą jej naturalne właściwości. Dążenie do wyzwolenia obejmuje powstrzymywanie napływu nowej karmy oraz usuwanie już nagromadzonej. Temu służą między innymi samodyscyplina, uważność wobec własnych działań i ahimsa, zasada niekrzywdzenia żywych istot. Opis ten jest elementem dżinijskiej doktryny religijnej, a nie twierdzeniem o materii w rozumieniu współczesnej fizyki.

Czy karma oznacza karę lub przeznaczenie

W języku potocznym powiedzenie „karma wraca” sugeruje często szybką nagrodę za dobro albo karę za zło. Religijne znaczenie terminu jest szersze: odnosi się do powiązań między działaniem, jego motywacją i następstwami, których nie sprowadza się do natychmiastowego odwetu. Karma nie jest również nazwą osobowej istoty, która ocenia ludzi i rozdziela im szczęście lub nieszczęście.

Z samego pojęcia karmy nie wynika możliwość odczytania czyjejś przeszłości na podstawie choroby, ubóstwa czy doznanej krzywdy. Takie oceny wykraczają poza to, co można ustalić o konkretnym człowieku. Przy opisywaniu karmy należy odróżniać doktrynę danej tradycji od popularnych sloganów, zwłaszcza gdy slogan służy usprawiedliwianiu obojętności wobec cierpienia.

Karma a reinkarnacja

Karma i reinkarnacja nie są synonimami. Pierwszy termin dotyczy działania i jego skutków, drugi najczęściej oznacza ponowne wcielenie po śmierci. W wielu tradycjach pojęcia te łączą się ze sobą, lecz opisują inne elementy religijnego obrazu świata. W buddyzmie precyzyjniejszym określeniem jest zwykle odrodzenie. Czytając o karmie, warto więc zawsze ustalić, do której religii i szkoły odnosi się dane wyjaśnienie.