Drejdel – litery, zasady gry i znaczenie podczas Chanuki

Drejdel to niewielki bączek o czterech bocznych ściankach, z których każda nosi literę hebrajskiego alfabetu. Używa się go w grze związanej z Chanuką, żydowskim Świętem Świateł. Nazwa pochodzi z jidysz; w języku hebrajskim przedmiot nazywa się sewiwonem. Spotyka się również zapis dreidel. Wirujący bączek pełni funkcję zabawki, ale jego litery i obecność podczas święta wiążą rodzinną rozrywkę z pamięcią religijną oraz kulturą żydowskich wspólnot.

Jak wygląda drejdel

Drejdel ma uchwyt, za który wprawia się go w ruch, oraz dolne zakończenie umożliwiające obracanie. Po zatrzymaniu bączek opiera się na jednej ze ścianek, a widoczna litera wskazuje dalszy przebieg gry. Egzemplarze mogą być wykonane z drewna, metalu, tworzywa lub innych materiałów, zależnie od przeznaczenia i warsztatu.

Obok prostych zabawek powstają przedmioty ozdobne i kolekcjonerskie. Muzeum POLIN dokumentuje drejdle jako część materialnej kultury Żydów. Niewielki obiekt pozwala poznawać codzienne życie rodzin i sposoby obchodzenia świąt. W muzealnym opisie istotne są zarówno materiał oraz technika wykonania, jak i znaczenie liter.

Co oznaczają litery na drejdlu

Najczęściej spotyka się litery nun, gimel, he i szin. Łączy się je z hebrajskim zdaniem nes gadol haja szam, objaśnianym jako przypomnienie, że wielki cud wydarzył się tam. Litery kierują uwagę ku wydarzeniom upamiętnianym w Chanukę, w tym odzyskaniu i ponownemu poświęceniu Świątyni Jerozolimskiej.

W Izraelu szin jest często zastępowane literą pe. Ostatni wyraz przywoływanego zdania brzmi wówczas po, czyli tutaj. Zmiana odnosi pamięć święta do miejsca, w którym rozgrywały się wspominane wydarzenia. Nie jest nową zasadą wiary, lecz rozpoznawalnym wariantem przedmiotu i sposobu wyjaśniania jego symboliki.

Na czym polega gra w drejdla

Uczestnicy otrzymują jednakową liczbę drobnych przedmiotów, na przykład orzechów, żetonów lub czekoladowych monet, a następnie tworzą wspólną pulę. Kolejno wprawiają drejdel w ruch. W rozpowszechnionej wersji nun oznacza brak zmiany, gimel zabranie całej puli, he połowy, a szin dołożenie jednego elementu.

Gdy pula się wyczerpie, uczestnicy uzupełniają ją według przyjętych zasad. Szczegóły, takie jak postępowanie z nieparzystą liczbą elementów, bywają ustalane lokalnie. Zasady można zatem spotkać w kilku odmianach. Wspólną cechą pozostaje losowy wynik obrotu i powiązanie liter z określoną czynnością gracza.

Historia gry i opowieść o ukrywanej nauce

W tradycyjnych opowieściach drejdel łączy się z dziećmi ukrywającymi naukę Tory przed prześladowcami. Według takiej narracji pojawienie się straży skłaniało je do udawania zwykłej zabawy bączkiem. Historia przekazuje przesłanie o wierności tradycji, ale należy ją przedstawiać jako opowieść objaśniającą zwyczaj, a nie bezspornie udokumentowany początek zabawki.

Materiały ruchu reformowanego wskazują natomiast na związek gry z europejskimi grami losowymi, w tym z tradycją niemiecką. Znaczenia liter odnoszące się do Chanuki zostały powiązane z istniejącą formą rozrywki. Odróżnienie historycznej genezy od religijnej interpretacji pozwala opisać zwyczaj bez odbierania mu znaczenia dla uczestników.

Jaką rolę drejdel pełni podczas Chanuki

Bączek należy do rodzinnej oprawy święta, obok pieśni, spotkań i charakterystycznych potraw. Nie zastępuje zapalania świateł chanukowych ani towarzyszących im błogosławieństw. Czekoladowe monety wykorzystywane w grze nawiązują do chanukowego gelt, czyli zwyczaju obdarowywania pieniędzmi. Poszczególne rodziny łączą te elementy w różny sposób.

Drejdel bywa również wykorzystywany podczas zajęć muzealnych i edukacyjnych. Umożliwia rozmowę o hebrajskim alfabecie, żydowskich świętach i przekazywaniu pamięci między pokoleniami. Jego obecność na kartce świątecznej czy dekoracji odsyła przede wszystkim do Chanuki. Nie jest uniwersalnym symbolem wszystkich obrzędów judaizmu.