Świątynia Jerozolimska – dzieje, kult i pamięć religijna

Świątynia Jerozolimska była najważniejszym ośrodkiem kultu ofiarniczego starożytnego judaizmu. Określenie obejmuje Pierwszą Świątynię, wiązaną w Biblii z królem Salomonem, oraz Drugą Świątynię, wzniesioną po okresie niewoli babilońskiej. Obie znajdowały się w Jerozolimie, w miejscu znanym jako Wzgórze Świątynne. Ich znaczenie dotyczyło nie tylko architektury: sanktuarium wyznaczało rytm świąt, służby kapłańskiej i pielgrzymowania.

Pierwsza Świątynia i przekaz biblijny

Pierwsza Księga Królewska przedstawia Salomona jako budowniczego świątyni oraz opisuje uroczyste umieszczenie w niej Arki Przymierza. Najświętsza część sanktuarium była znakiem szczególnej obecności Boga pośród ludu. Zarazem modlitwa Salomona zaznacza, że Boga nie można zamknąć w budynku ani ograniczyć do jednego miejsca.

Opis biblijny jest podstawowym świadectwem religijnego rozumienia Pierwszej Świątyni. Nie należy jednak traktować każdego jego szczegółu jako niezależnie potwierdzonego ustalenia archeologicznego. Zniszczenie Jerozolimy i świątyni przez wojska babilońskie datuje się na 587 lub 586 rok p.n.e. Wydarzenie stało się jednym z przełomów dziejów starożytnego Izraela.

Druga Świątynia i przebudowa Heroda

Po powrocie części wygnańców rozpoczęto odbudowę sanktuarium. Księga Ezdrasza opisuje ukończenie prac za panowania perskiego króla Dariusza oraz ponowne ustanowienie służby kapłanów i lewitów. Powstanie Drugiej Świątyni oznaczało odnowienie kultu w Jerozolimie, choć wspólnota funkcjonowała już w innych warunkach politycznych niż przed wygnaniem.

W okresie Heroda Wielkiego podjęto rozległą przebudowę i powiększenie kompleksu. Stąd spotykane określenie „świątynia Heroda”. Nie oznacza ono trzeciej świątyni: w tradycyjnym podziale nadal chodzi o Drugą Świątynię. Rzymianie zburzyli ją w 70 roku n.e., podczas wojny żydowskiej. Sanktuarium nie zostało później odbudowane.

Kult, kapłani i święta pielgrzymkowe

W świątyni składano ofiary i sprawowano obrzędy prowadzone przez kapłanów, a zadania pomocnicze pełnili lewici. Biblijna opowieść o poświęceniu sanktuarium łączy ofiarowanie z modlitwą oraz zgromadzeniem ludu. Nie była to więc wyłącznie przestrzeń prywatnego skupienia: funkcjonowała jako zorganizowany ośrodek kultu wspólnotowego.

Prawo biblijne wiązało doroczny rytm pielgrzymowania ze świętami Przaśników i Paschy, Tygodni oraz Namiotów, znanymi jako Pesach, Szawuot i Sukkot. Przybycie do sanktuarium łączyło pamięć religijną z dziękczynieniem za otrzymane dobra. Księga Powtórzonego Prawa podkreśla również wspólną radość obejmującą osoby zależne i potrzebujące.

Świątynia a synagoga i Ściana Zachodnia

Synagoga nie jest inną nazwą Świątyni Jerozolimskiej. Służy zgromadzeniu, modlitwie i czytaniu Tory, natomiast świątynia stanowiła centralne sanktuarium ofiarnicze. Różnica dotyczy funkcji religijnej, a nie tylko rozmiaru budowli. Wiele synagog może działać równocześnie w różnych miejscach, zachowując odniesienie do pamięci o Jerozolimie.

Ściana Zachodnia, w Polsce często nazywana Ścianą Płaczu, jest fragmentem muru podtrzymującego rozbudowaną platformę Wzgórza Świątynnego. Nie stanowi ocalałej ściany głównego budynku sanktuarium. Jej znaczenie jako miejsca żydowskiej modlitwy wynika z bliskości dawnej świątyni i trwającej przez pokolenia pamięci o tym miejscu.

Pamięć o świątyni w życiu religijnym

Zburzenie sanktuarium zakończyło sprawowanie kultu ofiarniczego w tej postaci. Modlitwa, studiowanie Tory i życie wspólnotowe stały się podstawowymi sposobami podtrzymywania tradycji bez działającej świątyni. Nie oznaczało to usunięcia jej z religijnej wyobraźni. Jerozolima nadal pozostaje kierunkiem modlitwy i ważnym punktem odniesienia żydowskiej tożsamości.

W Amidzie obecne są prośby związane z Jerozolimą oraz odnowieniem służby Bożej. Poszczególne nurty judaizmu różnie interpretują te sformułowania i oczekiwania. Rozpoznanie tej różnorodności pozwala odróżnić wspólną pamięć historyczną od jednego, rzekomo obowiązującego wszystkich poglądu na przyszłość. Świątynia pozostaje zarazem miejscem dziejów i pojęciem religijnym.