Hawdala – czym jest obrzęd zakończenia szabatu

Hawdala, zapisywana również jako havdalah, to żydowski obrzęd oznaczający oddzielenie czasu świętego od powszedniego. Najbardziej znana forma odbywa się w sobotni wieczór, po zakończeniu szabatu. Łączy błogosławieństwa z użyciem wina lub soku winogronowego, wonności i światła. Nazwa pochodzi od hebrajskiego słowa oznaczającego rozdzielenie lub rozróżnienie.

Kiedy odbywa się hawdala

Szabat rozpoczyna się przed zachodem słońca w piątek, a kończy po zapadnięciu nocy w sobotę. Hawdala zaznacza przejście do nowego tygodnia. Nie ma jednej stałej godziny właściwej dla całego roku i wszystkich miejsc: pora zakończenia szabatu zależy od położenia i przyjętych zasad obliczania nastania nocy.

Obrzęd można sprawować w domu, w synagodze lub podczas spotkania wspólnoty. Domowy charakter hawdali sprawia, że jej uczestnikami często są członkowie rodziny. Nie jest to święto obchodzone tylko raz w roku. Powracając co tydzień, porządkuje rytm odpoczynku, modlitwy i zwykłych zajęć. Odpowiednie formy hawdali występują również przy zakończeniu niektórych świąt.

Wino i błogosławieństwo rozdzielenia

Kielich z winem lub sokiem winogronowym jest jednym z podstawowych przedmiotów używanych podczas hawdali. Wino pojawia się także przy powitaniu szabatu, dlatego oba momenty tworzą czytelną ramę dnia świętego. W popularnym objaśnieniu Reform Judaism symbolizuje ono radość przeżytego szabatu, której pamięć uczestnicy zabierają w nadchodzący tydzień.

Końcowe błogosławieństwo odwołuje się do Boga jako rozróżniającego to, co święte i powszednie, światło i ciemność oraz szabat i dni pracy. Obrzęd nadaje znaczenie samej granicy między tymi porządkami. Zakończenie szabatu nie przekreśla jego wartości: wyraża zamiar przeniesienia doświadczenia odpoczynku i wspólnoty do codziennego życia.

Wonności i naczynie na przyprawy

Podczas zwykłej hawdali na zakończenie szabatu uczestnicy wąchają wonne przyprawy, określane hebrajskim słowem besamim. Mogą to być na przykład goździki lub cynamon. Nie chodzi o przyprawienie potrawy ani o palenie kadzidła. Zapach towarzyszy błogosławieństwu i bywa objaśniany jako pocieszenie w chwili pożegnania szczególnego czasu szabatu.

Wonności przechowuje się nieraz w ozdobnych pojemnikach, także w formie wieżyczek. Muzealne kolekcje takich naczyń pokazują różnorodność żydowskiej sztuki obrzędowej. Jewish Museum London opisuje srebrną wieżę wykonaną około 1700 roku w Berlinie, z otwieraną komorą na przyprawy. Bogactwo dekoracji jest świadectwem rzemiosła i zwyczaju, a nie obowiązkowym warunkiem znaczenia obrzędu.

Światło świecy

Charakterystycznym elementem hawdali jest świeca o kilku knotach, często spleciona. Jej płomień towarzyszy błogosławieństwu światła. W tradycji obrzędowej uczestnicy korzystają z blasku ognia, zwracając ku niemu dłonie. Światło jest wyraźnym znakiem przejścia od odpoczynku szabatu do czasu, w którym ponownie podejmuje się zwykłe działania.

Świeca hawdalowa pełni inną funkcję niż świece zapalane przed rozpoczęciem szabatu. Te ostatnie witają dzień święty, natomiast hawdala oznacza jego zakończenie. Częstym zwyczajem jest zgaszenie płomienia w pozostałym winie. Szczegóły gestów i towarzyszących im wyjaśnień różnią się między rodzinami oraz tradycjami.

Hawdala a kidusz i odmiany obrzędu

Kidusz jest uświęceniem szabatu lub święta wypowiadanym zwykle nad kielichem wina. Hawdala podkreśla oddzielenie czasu świętego od następującego po nim czasu powszedniego. Choć w obu obrzędach pojawiają się kielich i błogosławieństwo, nie są one zamienne. Razem pomagają zrozumieć znaczenie początku i końca świętego czasu w judaizmie.

Opis z winem, wonnościami i świecą odnosi się przede wszystkim do zwykłego zakończenia szabatu. Przy zakończeniu świąt albo przy zbiegu szabatu i święta porządek może wyglądać inaczej; nie zawsze występują wszystkie te elementy. Dlatego zdjęcie splecionej świecy dobrze ilustruje najbardziej rozpoznawalną postać hawdali, lecz nie wyczerpuje wszystkich zastosowań tej nazwy.