Szabat – znaczenie i sposób obchodzenia w judaizmie

Szabat to cotygodniowy dzień odpoczynku i świętowania w judaizmie, związany z uświęceniem siódmego dnia tygodnia. W praktyce religijnej rozpoczyna się go przed zachodem słońca w piątek, a kończy po zapadnięciu zmroku w sobotę. Spotyka się także zapis „Shabbat”, a w tradycji aszkenazyjskiej nazwę „szabes”. Szabat obejmuje modlitwę, życie rodzinne, posiłki i powstrzymywanie się od określonych prac. Nie jest jedynie odpowiednikiem współczesnego dnia wolnego od zatrudnienia.

Biblijne znaczenie szabatu

Szabat odwołuje się do biblijnego opisu stworzenia świata i odpoczynku Boga siódmego dnia. W przykazaniach jest także powiązany z pamięcią o wyzwoleniu Izraelitów z niewoli egipskiej. Te motywy nadają mu zarówno wymiar religijny, jak i społeczny: odpoczynek nie ma być przywilejem jednej osoby, lecz obejmować domowników i osoby pozostające w zależności od gospodarza.

W tradycji żydowskiej szabat jest znakiem przymierza i sposobem wyodrębnienia czasu świętego pośród codziennych zajęć. Jego sens obejmuje radość, wdzięczność i powstrzymanie się od ciągłego przekształcania otoczenia. Dlatego opis szabatu wyłącznie jako listy zakazów pomija pozytywny wymiar świętowania i znaczenie, jakie ma on dla życia wspólnoty.

Kiedy zaczyna się i kończy szabat

Żydowski dzień religijny rozpoczyna się wieczorem, a nie o północy. Przygotowania do szabatu kończy się przed zachodem słońca w piątek; wtedy zapala się również świece zgodnie z miejscowym zwyczajem. Szabat trwa do sobotniego wieczoru, do ustalonej pory po zapadnięciu zmroku. Nie kończy się zatem po prostu wraz z sobotnim zachodem słońca.

Dokładne godziny zależą od miejscowości, daty i przyjętych zasad. Kalendarz podający czas dla innego miasta może więc być niewłaściwy. Dla osoby poznającej pojęcie najważniejsze jest rozróżnienie między sobotą jako dniem kalendarza świeckiego a szabatem jako czasem religijnym, który obejmuje także piątkowy wieczór.

Świece i wspólny stół

Domowe obchody często rozpoczynają świece i błogosławieństwo. Podczas wieczornego posiłku odmawia się kidusz, modlitwę uświęcającą dzień nad winem lub sokiem winogronowym. Towarzyszy mu błogosławieństwo nad chlebem, często dwiema chałkami. Posiłkom mogą towarzyszyć pieśni, rozmowa i nauka. Przebieg zależy od rodzinnej tradycji oraz stopnia religijnej praktyki.

Ważne miejsce zajmuje również modlitwa w synagodze, w tym sobotnie czytanie Tory. Życie domowe i wspólnotowe wzajemnie się uzupełniają: szabat nie jest wyłącznie nabożeństwem ani wyłącznie rodzinną kolacją. W tradycyjnej praktyce obejmuje kilka uroczystych posiłków oraz czas przeznaczony na odpoczynek i studiowanie tekstów.

Co oznacza zakaz pracy

W prawie żydowskim pojęcie pracy zakazanej w szabat, czyli melachy, nie pokrywa się z każdym wysiłkiem fizycznym ani z samą pracą zarobkową. Tradycja rabiniczna wyróżnia 39 podstawowych kategorii czynności. Szczegółowe reguły odnoszą się między innymi do rozpalania ognia, pisania, gotowania czy przenoszenia przedmiotów w określonych warunkach. Z tych zasad wyprowadza się również stanowiska dotyczące współczesnych urządzeń.

Sposoby przestrzegania szabatu są zróżnicowane. W judaizmie ortodoksyjnym przepisy mają rozbudowaną i wiążącą postać; inne nurty mogą inaczej interpretować ich zakres. Również poszczególne osoby różnią się praktyką. Nie należy zatem zakładać, że każdy Żyd w sobotę wykonuje lub pomija te same czynności. Istotna zasada prawa żydowskiego pozwala naruszyć ograniczenia szabatu w celu ratowania życia.

Hawdala i zakończenie szabatu

Zakończenie szabatu wyznacza hawdala, czyli obrzęd oddzielenia czasu świętego od dni powszednich. W tradycyjnej formie wykorzystuje się kielich wina lub odpowiedniego napoju, wonne przyprawy i płomień świecy. Błogosławieństwa zaznaczają przejście do codziennych zajęć. Obrzęd dopełnia rytm tygodnia, w którym odpoczynek ma własny początek, treść i zakończenie.

Szabat wraca co tydzień i nie jest nazwą jednego corocznego święta. Jego rozumienie wymaga połączenia trzech perspektyw: biblijnego znaczenia, zasad religijnych i rzeczywistej praktyki społeczności. Dopiero taki opis wyjaśnia, dlaczego zajmuje on ważne miejsce w judaizmie także poza murami synagogi.