Kipa czyli jarmułka – czym jest i kto ją nosi

Kipa to niewielkie nakrycie głowy używane w społecznościach żydowskich, w polszczyźnie znane również jako jarmułka. Zwykle ma postać płytkiej, zaokrąglonej czapeczki przykrywającej czubek głowy. Jej noszenie wiąże się z szacunkiem wobec Boga, pamięcią o Jego obecności oraz żydowską tożsamością. Zakres obowiązku i codzienne zwyczaje różnią się między nurtami judaizmu, rodzinami i poszczególnymi osobami.

Kipa i jarmułka jako nazwy

Kipa jest określeniem hebrajskim, a jarmułka utrwaloną nazwą używaną po polsku. W tekstach anglojęzycznych spotyka się zapisy kippah i yarmulke, a w hebrajskiej liczbie mnogiej kippot. W podstawowym opisie wszystkie te nazwy odnoszą się do tego samego rodzaju nakrycia głowy, a nie do oddzielnych stopni religijnego wtajemniczenia.

Kipy mogą być wykonane z tkaniny, dzianiny lub innych materiałów. Różnią się rozmiarem, kolorem i zdobieniami. Obok prostych, ciemnych czapeczek występują jasne, haftowane i wielobarwne. Ten zróżnicowany wygląd pokazuje, że religijnej funkcji nie określa jeden obowiązkowy wzór, który wszyscy użytkownicy musieliby zachowywać.

Dlaczego zakrywa się głowę

W tradycyjnym objaśnieniu zakrycie głowy przypomina o obecności Boga i granicach ludzkiej samowystarczalności. Chabad przedstawia rozwój zwyczaju od zachowania związanego szczególnie z modlitwą i nauką Tory do stałej praktyki religijnej. W jego ortodoksyjnym ujęciu utrwalony zwyczaj zyskał charakter zobowiązania.

Kipa może więc pełnić funkcję osobistego przypomnienia, a zarazem widocznego znaku przynależności. Nie zawiera z definicji tekstu modlitwy i nie działa jak amulet. Religijne znaczenie wynika z praktyki osoby, która ją nosi, i z objaśnienia przyjętego we wspólnocie. Sam materiał lub kształt nie wyrażają jeszcze wszystkich tych treści.

Różnice między wspólnotami

W judaizmie ortodoksyjnym kipę noszą przede wszystkim mężczyźni i chłopcy, często także poza czasem modlitwy. Nie oznacza to jednak, że wszyscy Żydzi noszą ją stale. Wspólnoty i osoby różnią się stopniem przestrzegania praktyk religijnych. Żydowska tożsamość nie jest rozpoznawalna wyłącznie po zewnętrznym stroju.

W judaizmie reformowanym noszenie kipy może być dobrowolnym wyborem każdej osoby, również kobiety. Reform Judaism opisuje je jako możliwy wyraz szacunku, osobistej duchowości i skupienia na modlitwie. Takiego stanowiska nie należy przedstawiać jako zasady wszystkich nurtów. Różnice dotyczą zarówno obowiązku, jak i tego, kto podejmuje praktykę.

Kipa w synagodze i na uroczystościach

W wielu synagogach przy wejściu znajdują się nakrycia głowy przeznaczone dla uczestników nabożeństwa lub gości. Zasady obowiązujące odwiedzających zależą od konkretnej wspólnoty. Zakładanie kipy może być w tym otoczeniu gestem uszanowania miejscowego zwyczaju. Nie oznacza samo w sobie przyjęcia judaizmu ani uzyskania funkcji religijnej.

Kipy przygotowuje się również na uroczystości rodzinne, takie jak śluby i bar micwy. Mogą mieć pamiątkowe napisy lub wzory. Noszenie czapeczki nie jest jednak oznaką, że dana osoba jest rabinem. Rabin to nauczyciel i znawca tradycji o określonej roli we wspólnocie, podczas gdy kipa jest używana także przez osoby bez takiej funkcji.

Kipa a inne elementy stroju religijnego

Tałes jest szalem modlitewnym z frędzlami, a tefilin skórzanymi pudełeczkami zawierającymi fragmenty Tory. Mogą występować razem z kipą, ale każdy z tych przedmiotów ma odrębne zastosowanie. Kipa nie zastępuje tefilin ani tałesu. Rozróżnienie pomaga poprawnie opisywać nabożeństwa i przedmioty prezentowane w muzeach judaistycznych.

Tradycyjne nakrywanie włosów przez zamężne kobiety w części społeczności żydowskich także wymaga osobnego objaśnienia i nie jest po prostu żeńskim odpowiednikiem kipy. Podobnie kapelusz zakładany na jarmułkę może wynikać z dodatkowego zwyczaju. Strój należy odczytywać w kontekście konkretnej społeczności, bez przypisywania osobie całego zestawu przekonań na podstawie jednego elementu ubioru.