Monoteizm – czym jest wiara w jednego Boga?

Monoteizm to wiara lub stanowisko głoszące, że istnieje jeden Bóg. Nazwa pochodzi od greckich słów odnoszących się do jedności i bóstwa. Do religii monoteistycznych zalicza się między innymi judaizm, chrześcijaństwo, islam i sikhizm. Wspólne przekonanie o jednym Bogu nie oznacza jednak zgodności we wszystkich sprawach: tradycje te różnie opisują jego naturę, objawienie i relację z człowiekiem.

Na czym polega monoteizm?

Podstawą monoteizmu jest uznanie jednego Boga, a nie jedynie wybór ulubionego bóstwa z większej grupy. W wielu systemach monoteistycznych Bóg jest rozumiany jako stwórca świata, ostateczne źródło istnienia i przedmiot religijnej czci. Poszczególne szkoły teologiczne odmiennie wyjaśniają jego wszechmoc, wiedzę, obecność oraz sposób działania w świecie.

Monoteizm nie jest nazwą jednej religii ani gotowym zestawem obrzędów. Określa pewną cechę przekonań religijnych. Dwie wspólnoty mogą być monoteistyczne, a jednocześnie posługiwać się innymi pismami świętymi, kalendarzami i formami modlitwy. Z samej wiary w jednego Boga nie wynika też istnienie jednej, wspólnej dla wszystkich instytucji religijnej.

Monoteizm w judaizmie i islamie

W judaizmie wiara w jednego Boga wiąże się z przymierzem, Torą i religijnym życiem wspólnoty. Ważnym wyrazem tego przekonania jest Szema, wyznanie rozpoczynające się od wezwania do słuchania. Jedyność Boga nie oznacza ograniczenia go do jednego miejsca czy narodu: w żydowskim monoteizmie jest on Bogiem całego świata.

W islamie jedyność i jedność Boga wyraża pojęcie tawhidu. Allah jest arabskim określeniem Boga, a nie nazwą osobnego bóstwa należącego do jakiegoś panteonu. Muzułmańskie wyznanie wiary podkreśla, że nie ma bóstwa poza Bogiem. Przypisywanie mu wspólników jest odrzucane, a modlitwa i inne praktyki mają wyrażać uznanie jego wyjątkowego statusu.

Czy chrześcijaństwo jest monoteistyczne?

Chrześcijaństwo zalicza się do religii monoteistycznych. W głównych tradycjach chrześcijańskich wiara w jednego Boga łączy się z nauką o Trójcy Świętej: Ojcu, Synu i Duchu Świętym. Nie oznacza ona według tej doktryny trzech odrębnych bogów, lecz jednego Boga w trzech osobach. Jest to swoisty chrześcijański sposób opisywania jedności i życia Boga.

Judaizm i islam nie przyjmują doktryny Trójcy, dlatego podobieństwo klasyfikacji nie usuwa istotnej różnicy teologicznej. Także cześć oddawana świętym w katolicyzmie i prawosławiu jest w ich własnym nauczaniu odróżniana od uwielbienia należnego Bogu. Obecność świętych lub aniołów nie oznacza automatycznie uznawania ich za niezależne bóstwa.

Czy monoteizm występuje poza religiami abrahamowymi?

Przykładem jest sikhizm, tradycja wywodząca się z Pendżabu, której nauczanie podkreśla jedność Boga. Wyraża ją formuła Ik Onkar. Bóg nie zostaje w tym ujęciu zamknięty w jednym wizerunku czy przynależności grupowej. Religijne życie Sikhów obejmuje pamiętanie o Bogu, uczciwą pracę i służbę innym, a jego podstawowym punktem odniesienia jest Guru Granth Sahib.

Rozważania o jednym najwyższym Bogu pojawiają się także w części tradycji hinduistycznych. Nie pozwala to jednak przypisać całemu hinduizmowi jednego prostego modelu. W obrębie tej zróżnicowanej rodziny tradycji istnieją rozmaite sposoby rozumienia osobowego Boga, wielu bóstw oraz ostatecznej rzeczywistości. Klasyfikacja wymaga wskazania konkretnego nurtu.

Monoteizm a politeizm, monolatria i ateizm

Politeizm zakłada wielość bogów. Monolatria oznacza oddawanie kultu jednemu bóstwu bez koniecznego zaprzeczenia istnieniu innych. Rozróżnienie dotyczy więc tego, czy stwierdza się istnienie tylko jednego Boga, czy jedynie koncentruje na nim praktykę. Terminy te służą opisywaniu przekonań i przemian historycznych, a nie ocenianiu wartości ludzi czy całych kultur.

Ateizm odnosi się do braku wiary w bogów lub do przekonania, że bogowie nie istnieją, zależnie od przyjętej definicji. Agnostycyzm dotyczy przede wszystkim wiedzy i możliwości poznania. Monoteizm odpowiada natomiast na pytanie o liczbę i jedyność Boga. Nie należy utożsamiać go z monizmem, czyli poglądem o jednej podstawowej zasadzie lub naturze całej rzeczywistości.