Szyici – znaczenie imamatu i najważniejsze nurty szyizmu

Szyici to wyznawcy szyizmu, jednego z głównych nurtów islamu. Nazwa wywodzi się z określenia stronnictwa Alego, kuzyna i zięcia proroka Mahometa. W centrum tradycji szyickich znajduje się szczególne znaczenie Alego oraz religijnego przewodnictwa imamów związanych z rodziną Proroka. Szyizm nie jest jednolity: obejmuje między innymi imamizm dwunastu imamów, ismailizm i zajdyzm.

Ali i kwestia następstwa

Po śmierci Mahometa wspólnota stanęła przed pytaniem o przywództwo i źródło jego prawomocności. Zwolennicy szczególnej pozycji Alego uznawali jego związek z Prorokiem za podstawę uprawnienia do przewodzenia. Późniejsze tradycje szyickie rozwijały naukę o imamacie, czyli religijnym przewodnictwie przekazywanym według określonych zasad.

Ali jest czczony również przez sunnitów, którzy uznają go za czwartego kalifa prawowiernego. Różnica nie polega zatem na samej obecności lub nieobecności tej postaci w pamięci religijnej. Dotyczy charakteru jego autorytetu, rozumienia następstwa po Mahomecie oraz roli rodziny Proroka w przekazywaniu i objaśnianiu nauki islamu.

Co oznacza imamat

W wielu tradycjach szyickich Imam jest szczególnym przewodnikiem religijnym, a nie jedynie osobą prowadzącą zbiorową modlitwę. Z jego urzędem łączy się autorytet interpretowania objawienia i wskazywania wiernym drogi postępowania. Zakres przypisywanej mu wiedzy i ochrony przed błędem zależy jednak od konkretnego nurtu szyizmu.

Takie znaczenie słowa imam trzeba odróżnić od jego szerszego użycia w świecie muzułmańskim. Nie każdy duchowny szyicki jest Imamem w sensie następcy należącego do uznanej linii przewodników. Tytuły uczonych, ich pozycja i zadania wymagają własnego objaśnienia. Przenoszenie na szyizm prostego modelu hierarchii znanego z innych religii prowadzi do nieporozumień.

Różne nurty szyizmu

Dwunastkowcy uznają linię dwunastu imamów. Zgodnie z ich wiarą ostatni Imam pozostaje w ukryciu i powróci jako Mahdi, aby przywrócić sprawiedliwość. Jest to nauka religijna o jego obecności i przyszłym powrocie, a nie opis potwierdzonego współcześnie miejsca pobytu. W tej tradycji ważną rolę w interpretacji i praktyce pełnią wykształceni uczeni religijni.

Ismailici przyjmują inną linię sukcesji, a ich wspólnoty również dzielą się na różne gałęzie. Część uznaje ciągłość żyjących imamów. Zajdyci odmiennie określają wymagania wobec imama i nie przyjmują całego dwunastkowego modelu jego nieomylności oraz dziedziczenia urzędu. Dlatego cechy jednej z tych wspólnot nie mogą służyć jako bezwyjątkowa definicja wszystkich szyitów.

Karbala i pamięć o Husajnie

W roku 680 pod Karbalą zginął Husajn, syn Alego i wnuk Mahometa, wraz z towarzyszącą mu grupą. Wydarzenie zajmuje szczególne miejsce w szyickiej pamięci religijnej. Jest odczytywane jako świadectwo wierności, cierpienia i sprzeciwu wobec niesprawiedliwości. Jego znaczenie przekazywane jest w opowieściach, modlitwach i praktykach wspólnotowych.

Pamięć o Husajnie wiąże się zwłaszcza z Aszurą, dziesiątym dniem miesiąca muharram. Sposoby upamiętniania różnią się między krajami, nurtami i wspólnotami. Obejmują zgromadzenia, recytacje oraz obrzędy żałobne. Nie należy utożsamiać całego szyizmu z jednym widowiskowym zwyczajem znanym z fotografii lub relacji medialnych.

Szyici a sunnici

Szyici i sunnici wyznają jednego Boga, uznają Koran i proroka Mahometa. Różnią się między innymi rozumieniem autorytetu religijnego, oceną niektórych przekazów i szczegółami praktyk. W szyizmie ważnym źródłem nauczania są słowa i przykład uznanych imamów. Nie oznacza to zastąpienia Mahometa Alim ani uznawania Alego za odrębne bóstwo.

Szyizm nie jest synonimem irańskiej narodowości ani jednego programu politycznego. Wspólnoty szyickie mają różne historie, instytucje i języki. Relacje z sunnitami obejmowały zarówno napięcia, jak i współistnienie oraz wymianę intelektualną. Konkretnych konfliktów nie można wyjaśniać wyłącznie przynależnością religijną, pomijając władzę, społeczeństwo i miejscową historię.