Umma – czym jest wspólnota wiernych w islamie

Umma, zapisywana również jako ummah, oznacza wspólnotę. W opisie islamu najczęściej odnosi się do ogółu muzułmanów połączonych wiarą w jednego Boga i posłannictwo Mahometa. Jest to więź religijna, która w założeniu przekracza pochodzenie etniczne, język i obywatelstwo. Nie oznacza jednej organizacji obejmującej wszystkich wiernych ani identycznego sposobu praktykowania religii w każdym kraju.

Wspólnota wiary ponad pochodzeniem

Przynależność do ummy wiąże się z islamem, a nie z byciem Arabem. Muzułmanie należą do wielu narodów i posługują się różnymi językami. Arabszczyzna ma szczególne miejsce jako język Koranu i modlitwy, ale nie jest warunkiem pochodzenia etnicznego wiernego. Religijna wspólnota może więc łączyć osoby, których codzienne kultury bardzo się różnią.

Koran w surze 49, wersecie 13, przedstawia różnorodność ludów i plemion jako okoliczność wzajemnego poznawania się, a wartość człowieka przed Bogiem wiąże z pobożnością. Jest to ważny punkt odniesienia dla idei więzi przekraczającej podziały pochodzenia. Opisuje religijny ideał, który trzeba odróżniać od faktycznych relacji społecznych w konkretnych miejscach.

Mahomet i wspólnota w Medynie

Dla historii ummy szczególne znaczenie ma hidżra, czyli przeniesienie się Mahometa i jego zwolenników z Mekki do Medyny w 622 roku. Rozwijająca się wspólnota łączyła życie religijne z organizowaniem wspólnych spraw. Przykład Proroka obejmował w tym okresie zarówno nauczanie, jak i przewodzenie ludziom w ich społecznych relacjach.

Wczesnych dziejów nie należy jednak opisywać tak, jakby Medyna była współczesnym państwem narodowym. Zmieniały się formy przynależności, stosunki między grupami i sposoby sprawowania władzy. Późniejsze społeczności muzułmańskie odwoływały się do tego początku, lecz funkcjonowały w odmiennych warunkach politycznych i kulturowych.

Praktyki wyrażające wspólną więź

Wspólnota wiary znajduje wyraz w modlitwie, poście i religijnych świętach. Wierni zwracają się podczas salatu w kierunku Kaaby, niezależnie od kraju zamieszkania. Wspólna modlitwa w meczecie tworzy lokalne więzi, a powtarzane formy kultu pozwalają rozpoznać szerszą tradycję również wtedy, gdy uczestnicy pochodzą z różnych środowisk.

Szczególnie wyraźnym doświadczeniem ponadnarodowej wspólnoty jest hadżdż. Pielgrzymi spotykają się w Mekce, aby uczestniczyć w obrzędach łączących ich z historią i nauką islamu. Nie oznacza to, że wszyscy muzułmanie mogą wziąć udział w pielgrzymce w tym samym czasie. Jej znaczenie jako symbolu wspólnoty jest szersze niż osobiste doświadczenie pojedynczego wiernego.

Jedność i różnorodność interpretacji

W obrębie ummy istnieją różne tradycje teologiczne i szkoły prawa religijnego. Sunnici i szyici odmiennie opisują część zagadnień dotyczących autorytetu oraz dziejów przywództwa po Mahomecie. Różnice występują także wewnątrz tych nurtów. Wspólne odniesienie do Koranu i Proroka nie usuwa dyskusji o właściwej interpretacji źródeł.

Sufizm może rozwijać się w różnych środowiskach muzułmańskich, dlatego nie zawsze pasuje do prostego schematu trzech rozłącznych grup obok sunnizmu i szyizmu. Podobnie miejscowa kultura nie jest tym samym co odrębne wyznanie. Aby opisać konkretną społeczność, warto osobno uwzględnić jej tradycję religijną, kraj i lokalne zwyczaje.

Umma a państwo i lokalna społeczność

Umma nie jest synonimem państwa muzułmańskiego ani kalifatu. Pierwsze pojęcie dotyczy wspólnoty wiernych, podczas gdy pozostałe odnoszą się do określonych form organizacji politycznej. Muzułmanie mogą mieszkać w wielu państwach, w tym jako mniejszości, a zarazem odczuwać więź z ummą. Z samego użycia tego słowa nie wynika jeden szczegółowy program polityczny.

Na poziomie codziennym więź religijna przejawia się w działalności meczetu, nauce, sąsiedzkiej pomocy i kontaktach rodzinnych. Umma jest szerszym punktem odniesienia dla takich społeczności, lecz nie uprawnia jednej organizacji do automatycznego przemawiania w imieniu wszystkich muzułmanów. W opisie wypowiedzi lub inicjatywy trzeba wskazać jej rzeczywistych autorów i zasięg.