Synagoga w Nicei, położona w sercu Lazurowego Wybrzeża, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych żydowskich miejsc kultu w południowej Francji. Jej obecność na mapie miasta przypomina o długiej, często dramatycznej historii społeczności żydowskiej w regionie, a także o ciągłości praktyk religijnych, które przetrwały wieki prześladowań, migracji i przemian kulturowych. Świątynia ta stanowi zarazem lokalne centrum życia religijnego, kulturowego i edukacyjnego, jak i element ogólnoświatowej sieci synagog – od Paryża po Jerozolimę, od Maroka po Stany Zjednoczone – w których kształtuje się tożsamość judaizmu w świecie nowoczesnym. Zrozumienie roli Synagogi w Nicei pozwala lepiej dostrzec, w jaki sposób miejsca kultu determinują pejzaż miejski, wpływają na relacje społeczne oraz podtrzymują pamięć o wielokulturowym dziedzictwie Francji i całej diaspory żydowskiej.
Żydzi na Lazurowym Wybrzeżu i narodziny Synagogi w Nicei
Historia obecności Żydów na terenie dzisiejszej Nicei sięga czasów rzymskich i średniowiecza, choć ślady archeologiczne i źródła pisane są fragmentaryczne. Miasto, z uwagi na położenie między Italią a Prowansją, od dawna stanowiło ważny szlak handlowy, na którym pojawiali się kupcy i rzemieślnicy wyznania mojżeszowego. W średniowieczu wspólnoty żydowskie występowały w licznych miastach regionu, jednak fale prześladowań, szczególnie w okresie wypraw krzyżowych, epidemii dżumy oraz antyżydowskich edyktów królewskich, sprawiały, że obecność ta była niestabilna i nieciągła. Francja, mimo swego późniejszego wizerunku kraju praw człowieka, przez stulecia była miejscem, gdzie Żydzi doświadczali wygnania, przymusowych konwersji oraz ograniczeń prawnych.
W przypadku Nicei sytuacja była dodatkowo skomplikowana ze względu na jej powiązania polityczne – przez długi czas pozostawała ona w sferze wpływów Sabaudii i Piemontu, zanim ostatecznie została przyłączona do Francji. Zmiany granic państwowych, wojen i systemów prawnych prowadziły do tego, że status Żydów i możliwość tworzenia przez nich stabilnych gmin oraz budowy formalnych synagog ulegały ciągłym modyfikacjom. W wielu okresach wspólnoty żydowskie ograniczały się do niewielkich grup rodzin, które zbierały się na prywatnych modlitwach w domach, bez prawa budowania widocznych, reprezentacyjnych miejsc kultu w przestrzeni miejskiej.
Przełom przyniósł schyłek XVIII i początek XIX wieku, kiedy to ideały rewolucji francuskiej oraz stopniowa emancypacja Żydów zaczęły przekształcać krajobraz religijny kraju. Deklaracja praw człowieka i obywatela, choć nie od razu w pełni wdrożona, otworzyła drogę do przyznania Żydom pełni praw obywatelskich, a tym samym do swobodniejszego organizowania życia religijnego. W regionach południowych, w tym na Lazurowym Wybrzeżu, proces ten następował stopniowo, a rozwój gmin żydowskich był ściśle związany z rozkwitem gospodarczym oraz napływem nowych mieszkańców, w tym kupców, lekarzy, prawników i drobnych przedsiębiorców pochodzenia żydowskiego.
Nicea, która w XIX wieku przeżywała ogromny boom jako kurort dla europejskich elit, stała się atrakcyjnym miejscem osiedlania się również dla zamożniejszych Żydów z różnych zakątków Europy. Klimat, rozwijająca się infrastruktura, a także możliwość prowadzenia działalności gospodarczej sprzyjały powstawaniu zorganizowanej gminy. Stopniowo pojawiła się potrzeba wzniesienia reprezentacyjnej synagogi, która zastąpiłaby tymczasowe miejsca modłów i podkreśliła obecność społeczności żydowskiej w przestrzeni miejskiej. W ten sposób rodziła się idea Synagogi w Nicei jako trwałego, symbolicznego punktu odniesienia dla lokalnego judaizmu.
Wzniesienie synagogi nie było jednak wyłącznie kwestią architektury i logistyki. Każda nowa świątynia żydowska w Europie XIX wieku symbolizowała szerszy proces modernizacji judaizmu, negocjowania relacji z państwem oraz wewnętrznej debaty między nurtem bardziej tradycjonalistycznym a dążącym do integracji z kulturą większości. W Nicei, podobnie jak w Paryżu czy Marsylii, gmina musiała zdefiniować swój charakter: na ile podążać za wzorcami reform liturgicznych znanych z Niemiec, a na ile zachowywać tradycję sefardyjską i aszkenazyjską w ich klasycznej formie. Synagoga stawała się więc nie tylko budynkiem, lecz także terenem symbolicznego dialogu pomiędzy przeszłością i przyszłością judaizmu w regionie.
Architektura, funkcje i znaczenie Synagogi w Nicei
Synagoga w Nicei, znana z charakterystycznej, monumentalnej bryły oraz połączenia elementów historyzmu z wpływami orientalnymi, wpisuje się w szerszy nurt XIX- i XX‑wiecznej architektury żydowskiej we Francji. Jej fasada, rytm okien, obecność łuków i dekoracyjnych detali nawiązują do stylistyki typowej dla synagog budowanych w tym okresie od Bordeaux po Strasburg. Architekci, często inspirując się zarówno tradycją romańską, jak i motywami mauretańskimi, tworzyli budowle, które miały wyraźnie odróżniać się od kościołów chrześcijańskich, a zarazem harmonijnie wpisywać w tkankę miejską. W wypadku Nicei wyzwaniem było pogodzenie śródziemnomorskiego charakteru miasta z potrzebą podkreślenia odrębnej, żydowskiej tożsamości.
We wnętrzu synagogi kluczowe elementy pozostają zgodne z tradycją judaizmu rabinicznego. Centralnym punktem jest aron ha-kodesz, święta szafa, w której przechowywane są zwoje Tory. To właśnie wokół niej koncentruje się przestrzeń modlitwy i liturgii. Podwyższenie, na którym stoi aron, kieruje uwagę wiernych ku tekstowi świętemu, a zarazem symbolizuje związek między wspólnotą a objawieniem na górze Synaj. W Nicei, podobnie jak w wielu innych synagogach francuskich, ogromną wagę przywiązuje się do harmonijnego połączenia funkcji sakralnej z walorami estetycznymi: zdobione lampy, witraże i detale architektoniczne tworzą atmosferę skupienia, ale też dostojeństwa, odpowiadającą randze modlitwy wspólnotowej.
Istotne znaczenie ma również bima, podest, z którego odczytuje się Torę. W zależności od tradycji umieszczana jest ona w centrum sali bądź bliżej aron ha-kodesz. W synagodze nicejskiej, zgodnie z tendencją wielu nowożytnych świątyń, bima przybliżona jest do ściany wschodniej, co tworzy wrażenie jednoprzestrzennego układu przypominającego kościoły, ale zachowującego specyficzny układ liturgiczny judaizmu. Takie rozwiązanie jest efektem historycznej ewolucji formy synagog, w której uwzględniano zarówno wymogi halachiczne, jak i estetyczne oraz akustyczne, związane z coraz większą liczbą uczestników nabożeństw.
Synagoga w Nicei pełni jednak funkcję daleko wykraczającą poza bycie miejscem modlitwy. Jest ona centrum edukacji religijnej – przy synagodze działają szkoły niedzielne, kursy przygotowujące do bar micwy i bat micwy, a także zajęcia z języka hebrajskiego i historii Żydów. W budynku lub w jego sąsiedztwie zwykle funkcjonują sale spotkań, biblioteka, biura gminy oraz pomieszczenia przeznaczone na wydarzenia kulturalne. Dzięki temu świątynia staje się miejscem, w którym przekazywana jest nie tylko wiedza religijna, ale też pamięć o tradycji, obyczajach i losach diaspory.
W kontekście Francji, gdzie tradycja laicka (laïcité) reguluje ścisły rozdział Kościoła i państwa, synagoga ma również wymiar obywatelski. Jako widoczny element pejzażu miejskiego stanowi punkt odniesienia w dyskusjach o roli religii w przestrzeni publicznej. Władze lokalne Nicei wielokrotnie odwoływały się do wartości dialogu i współistnienia, organizując lub wspierając wydarzenia upamiętniające ofiary antysemityzmu, w których Synagoga w Nicei odgrywała kluczową rolę. Tablice pamiątkowe, uroczystości rocznicowe, a także projekty edukacyjne skierowane do szkół ponadpodstawowych świadczą o tym, że miejsce to przekracza wymiar ściśle doktrynalny, stając się instytucją pamięci i moralnego świadectwa.
Trzeba też pamiętać o trudnych doświadczeniach XX wieku. Podczas II wojny światowej społeczność żydowska w Nicei, podobnie jak w innych częściach Francji, doświadczyła deportacji, konfiskat mienia i przemocy ze strony okupanta i kolaboracyjnego rządu Vichy. Budynki gminne, w tym synagoga, bywały zamykane, profanowane lub przejmowane przez władze. Powojenna odbudowa życia religijnego w Nicei miała zatem wymiar nie tylko materialny, ale przede wszystkim symboliczny. Odnowienie synagogi i przywrócenie jej dawnej funkcji oznaczało ocalenie ciągłości tradycji, którą niemal przerwała Zagłada. Współczesna obecność wspólnoty w murach tego budynku jest sama w sobie świadectwem przetrwania i odrodzenia judaizmu we Francji.
Synagoga w Nicei pozostaje także ważnym miejscem integracji różnych nurtów i pochodzeń kulturowych wewnątrz samej społeczności żydowskiej. Po dekolonizacji i wyjeździe wielu Żydów z krajów Afryki Północnej – szczególnie z Algierii, Maroka i Tunezji – Francja stała się dla nich nowym domem. W Nicei z czasem ukształtowała się mozaika tradycji: aszkenazyjskiej, sefardyjskiej i mizrachijskiej. W liturgii, śpiewach, zwyczajach świątecznych oraz kuchni odzwierciedla się złożoność tej mieszanki. Synagoga jest miejscem, gdzie te wątki się przenikają, a zarazem zachowują własne barwy. To sprawia, że budynek nie jest jedynie przestrzenią modlitwy, lecz swoistym laboratorium współczesnej kultury żydowskiej na francuskim południu.
Synagogi na świecie i ich rola w krajobrazie religijnym globu
Synagoga w Nicei stanowi część imponującej sieci żydowskich miejsc modlitwy rozsianych na wszystkich kontynentach. Każda z nich powstawała w określonym kontekście historycznym i kulturowym, tworząc unikalną odpowiedź na pytanie, jak łączyć uniwersalne zasady judaizmu z lokalną tradycją artystyczną, prawną i społeczną. W świecie, w którym religie nieustannie negocjują swoją obecność w przestrzeni publicznej, synagogi są świadectwem długotrwałej, elastycznej obecności Żydów od Bliskiego Wschodu po Amerykę Łacińską.
Już najstarsze znane synagogi, takie jak te odkryte przez archeologów w starożytnej Dorze, Dura-Europos czy na greckich wyspach, były zasadniczo domami zgromadzeń – miejscami, gdzie czytano Torę, nauczano i podejmowano decyzje wspólnotowe. W odróżnieniu od wielu religii, judaizm przez wieki podkreślał, że świętość miejsca wypływa przede wszystkim z obecności wspólnoty i z obrzędów, nie zaś z samego budynku. Jednak z czasem, szczególnie po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej, synagogi przejęły rolę lokalnych centrów życia religijnego. W epoce średniowiecza i nowożytności pojawiły się liczne charakterystyczne budowle, jak Stara Nowa Synagoga w Pradze, synagogi w hiszpańskiej Kordobie i Toledo czy kompleksy w krakowskim Kazimierzu.
Rozwój diaspory, wymuszony przez wygnania, pogromy, migracje handlowe i poszukiwanie lepszych warunków bytowych, spowodował, że synagogi stały się podstawowym narzędziem zakorzeniania się społeczności w nowych krajach. Gdy Żydzi przybywali do Amsterdamu, Londynu, Stambułu, Casablanki czy Nowego Jorku, jednym z pierwszych kroków organizacyjnych było wynajęcie lub zbudowanie miejsca modlitwy. Nie zawsze były to od razu okazałe budowle: często modlono się w prywatnych domach, nad sklepami, w wynajętych salach. Z biegiem czasu, w miarę umacniania pozycji ekonomicznej i prawnej, powstawały coraz bardziej reprezentacyjne synagogi. Stały się one wizytówkami społeczności, świadcząc o jej liczebności, statusie i aspiracjach.
W świecie współczesnym synagogi odzwierciedlają zróżnicowanie nurtów judaizmu. W krajach anglosaskich i w Izraelu działają zarówno wspólnoty ortodoksyjne, jak i konserwatywne, reformowane czy rekonstrukcjonistyczne. Ich synagogi różnią się rozkładem wnętrz, obecnością lub brakiem podziału na część męską i żeńską, sposobem prowadzenia liturgii, a czasem też wystrojem. W klasycznych synagogach ortodoksyjnych nadal często spotyka się mechicę – przegrodę oddzielającą przestrzeń kobiet i mężczyzn – oraz wystrój skromniejszy, podporządkowany funkcji modlitewnej. Natomiast w reformowanych świątyniach w Stanach Zjednoczonych czy w Niemczech znajdują się często elementy zbliżające je do kościołów protestanckich: organy, chóry mieszane, kazalnice przypominające ambony, a także znaczne uproszczenia w zakresie przepisów dotyczących odległości i orientacji względem Jerozolimy.
Architektura synagog jest zwierciadłem epok i kultur, w których powstawały. W Europie Środkowo‑Wschodniej dominowały niegdyś drewniane synagogi o bogatych, polichromowanych wnętrzach, łączące lokalne tradycje ciesielskie z motywami biblijnymi. W świecie śródziemnomorskim i arabskim synagogi przybierały często formy inspirowane stylami lokalnych meczetów i pałaców, z wewnętrznymi dziedzińcami, łukami podkowiastymi i kolorowymi kaflami. Z kolei w krajach Europy Zachodniej okresu emancypacji popularne były wspomniane style mauretańskie i neoromańskie, których przykładem może być Wielka Synagoga w Paryżu. Na tym tle Synagoga w Nicei wpisuje się w rodzinę budowli, które łączą skojarzenia z Orientem, tradycją biblijną i europejskim mieszczaństwem XIX wieku.
Synagogi pełnią także rolę kluczową w utrzymywaniu żydowskiej tożsamości w diasporze. W krajach o niewielkiej liczbie Żydów, takich jak niektóre państwa skandynawskie czy azjatyckie, pojedyncza synagoga bywa miejscem spotkań Żydów pochodzących z wielu państw i kultur. Staje się wtedy przestrzenią, gdzie negocjuje się wspólny język rytuałów, ustala kalendarz uroczystości i wypracowuje kompromis między różnymi zwyczajami. Synagoga jest zarazem miejscem, gdzie dzieci i młodzież uczą się alfabetu hebrajskiego, śpiewu modlitw, historii świąt, a także podstaw etyki żydowskiej. W świecie, w którym procesy asymilacji potrafią szybko osłabić więź z tradycją, właśnie takie miejsca umożliwiają przekazanie dziedzictwa kolejnym pokoleniom.
Warto osadzić synagogi, w tym tę w Nicei, w szerszym krajobrazie miejsc kultu świata. Podobnie jak meczety, kościoły, świątynie buddyjskie, hinduistyczne czy taoistyczne, synagogi kształtują panoramę miast, stając się niekiedy ich symbolami. W Jerozolimie złota kopuła meczetu Kopuła na Skale, Bazylika Grobu Świętego i Ściana Zachodnia współtworzą gęstą sieć znaczeń religijnych. W Indiach monumentalne świątynie wznoszone dla Wisznu czy Śiwy koncentrują życie całych miast, podobnie jak katedry w średniowiecznej Europie. W tym kontekście synagoga nicejska, choć skromniejsza w skali, wpisuje się w uniwersalny wzór: jest miejscem, w którym sacrum przenika się z codziennością, a rytuał religijny łączy się z praktykami społecznymi, edukacyjnymi i charytatywnymi.
W globalnej perspektywie nie można pominąć faktu, że wiele synagog padło ofiarą konfliktów, wojen i antysemityzmu. W Europie Środkowej i Wschodniej setki świątyń zostało zniszczonych podczas II wojny światowej przez nazistowskie Niemcy i ich sojuszników. W niektórych miastach po dawnej, tętniącej życiem społeczności żydowskiej pozostały jedynie ruiny bądź puste budynki, czasem przekształcone w magazyny, kluby czy sale gimnastyczne. Dopiero po upadku komunizmu, a także równolegle z rozwojem refleksji nad pamięcią o Holokauście, rozpoczęły się na szerszą skalę projekty renowacji takich obiektów. Przekształcano je w muzea, centra dialogu międzyreligijnego, a niekiedy przywracano im funkcje sakralne, jeśli pojawiła się choćby niewielka, odradzająca się społeczność żydowska.
Synagoga w Nicei istnieje na tle tej historii jako czynne miejsce kultu, odwiedzane zarówno przez mieszkańców, jak i turystów. Jej los pokazuje, że przyszłość żydowskich miejsc modlitwy zależy od umiejętności włączenia się w życie społeczne miast, otwartości na współpracę z innymi grupami wyznaniowymi, a także od zdolności do reagowania na wyzwania współczesności: migracje, sekularyzację, napięcia polityczne. Jako instytucja, która łączy przeszłość z teraźniejszością, synagoga musi jednocześnie zachować wierność tradycji i umożliwiać dialog z nowymi pokoleniami, żyjącymi w świecie cyfrowym, zglobalizowanym, pełnym nowych pytań o sens wiary i przynależności.
Francja, laickość i dialog religijny a przyszłość Synagogi w Nicei
Funkcjonowanie Synagogi w Nicei nie jest oderwane od specyficznego francuskiego modelu relacji między państwem a religiami. Idea laickości, wyrażona w ustawach z początku XX wieku, zakłada neutralność państwa wobec wszystkich wyznań oraz zakaz faworyzowania którejkolwiek religii. Miejsca kultu, w tym synagogi, kościoły i meczety, istnieją w tym systemie jako instytucje prywatne bądź stowarzyszenia kultowe, choć niekiedy korzystają z pewnych form wsparcia w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego. W miastach takich jak Nicea, gdzie na stosunkowo niewielkim obszarze współistnieją liczne społeczności – katolicka, prawosławna, muzułmańska, żydowska, protestancka – laickość staje się ramą prawną, w której musi się zmieścić codzienna praktyka religijna.
Synagoga nicejska, będąc jednym z wyraźnych punktów odniesienia dla mniejszości żydowskiej, uczestniczy w inicjatywach dialogu międzyreligijnego, których celem jest łagodzenie napięć, przeciwdziałanie stereotypom i wspólne reagowanie na przejawy nienawiści. Wspólne deklaracje przedstawicieli różnych wyznań po zamachach terrorystycznych, spotkania modlitewne za ofiary przemocy, konferencje poświęcone historii Żydów w Prowansji – wszystko to tworzy przestrzeń, w której synagoga nie jest postrzegana wyłącznie jako miejsce “dla swoich”, ale również jako instytucja współodpowiedzialna za kształt debaty publicznej o tolerancji i wolności sumienia.
Niewątpliwie jednak w ostatnich dekadach pojawiły się wyzwania, które wpływają na poczucie bezpieczeństwa i perspektywy rozwoju żydowskich miejsc kultu we Francji. Fale antysemickich ataków – zarówno werbalnych, jak i fizycznych – spowodowały konieczność zaostrzenia środków bezpieczeństwa. Przed wejściami do synagog, w tym w Nicei, pojawiły się kamery, ochroniarze, bramki. Obecność ochrony policyjnej podczas najważniejszych świąt stała się standardem w wielu miastach. Te środki, choć konieczne, wpływają na sposób doświadczania przestrzeni sakralnej: wierni wchodzą do synagogi przez kontrolowane wejścia, będąc świadomi, że ich dom modlitwy jest potencjalnym celem nienawiści.
Równocześnie zmienia się struktura demograficzna francuskiego judaizmu. Migracje do Izraela, wyjazdy do innych krajów, a także procesy asymilacyjne sprawiają, że liczba Żydów w niektórych regionach maleje, a w innych – zwłaszcza w dużych aglomeracjach – rośnie. Nicea, jako miasto atrakcyjne turystycznie i klimatycznie, nadal przyciąga żydowskich mieszkańców, ale gmina musi mierzyć się z wyzwaniami typowymi dla społeczeństw zachodnich: starzeniem się części wiernych, spadkiem uczestnictwa w nabożeństwach wśród młodszych pokoleń oraz konkurencją wielu form świeckiej rozrywki i aktywności. Synagoga, aby pozostać żywym ośrodkiem, musi oferować nie tylko klasyczne nabożeństwa, ale też programy edukacyjne, kulturalne, charytatywne, wolontariat i działalność, która będzie dla młodych ludzi atrakcyjna i znacząca.
Przykładem takiej adaptacji jest rozwój wydarzeń kulturalnych związanych z dziedzictwem żydowskim. Koncerty muzyki klezmerskiej i sefardyjskiej, spotkania autorskie, pokazy filmów, warsztaty kulinarne przyciągają osoby, które niekoniecznie są regularnie praktykujące, ale interesują się kulturą i historią. Synagoga w Nicei, korzystając ze swojej lokalizacji w regionie turystycznym, przyjmuje także gości zagranicznych, organizując oprowadzania, prelekcje o historii miejscowej gminy, wystawy dokumentów i fotografii. Dla wielu z nich wizyta w takiej świątyni jest pierwszym kontaktem z judaizmem nie poprzez podręczniki czy media, lecz poprzez realne spotkanie z przestrzenią modlitwy i ludźmi, którzy tę tradycję podtrzymują.
Ważnym wyzwaniem dla przyszłości synagogi nicejskiej i innych francuskich miejsc kultu żydowskiego jest również kwestia zachowania dziedzictwa materialnego. Budynki, które powstały w XIX i na początku XX wieku, wymagają stałych prac konserwatorskich: odremontowania dachu, kamiennych detali, przeszkleń, systemów elektrycznych. Ze względu na status prawny i finansowy wielu gmin, prace te są kosztowne i wymagają współpracy z władzami miejskimi, instytucjami zajmującymi się ochroną zabytków, a niekiedy z prywatnymi darczyńcami. Synagogi, tak jak inne zabytki sakralne, stają się częścią dyskusji o tym, jak finansować i zarządzać dziedzictwem, które jest jednocześnie religijne i kulturowe.
Nie bez znaczenia pozostaje także wpływ technologii na życie wspólnoty związanej z synagogą. Transmisje nabożeństw, wykładów czy spotkań edukacyjnych przez internet, szczególnie w okresie kryzysów zdrowotnych, jak pandemia COVID‑19, otworzyły nowe formy uczestnictwa w życiu religijnym. Synagoga nicejska, podobnie jak wiele innych, musiała odpowiedzieć na pytanie, jak łączyć tradycyjną liturgię z mediami cyfrowymi, nie naruszając zasad halachicznych dotyczących szabatu i świąt, a jednocześnie umożliwiając udział osobom starszym, chorym czy mieszkającym czasowo poza miastem. Zrodziło to nowe modele wspólnotowości: część wiernych zaczęła korzystać z hybrydowych form uczestnictwa, w których fizyczna obecność w synagodze uzupełniana jest o kontakt online.
Obok kwestii technologicznych, istotnym aspektem przyszłości jest również edukacja o judaizmie w społeczeństwie większościowym. Synagoga w Nicei, współpracując ze szkołami, uczelniami i organizacjami społecznymi, może odegrać znaczącą rolę w przeciwdziałaniu ignorancji i stereotypom. Lekcje muzealne, wizyty grup szkolnych, programy wymiany między uczniami różnych szkół i wyznań umożliwiają młodzieży kontakt z żywą tradycją żydowską, a nie jedynie z jej tragicznym wymiarem związanym z Holokaustem. Tego rodzaju działania stanowią ważne uzupełnienie dla standardowych programów nauczania historii i wiedzy o społeczeństwie, pokazując, że Żydzi nie są jedynie “ofiarami historii”, ale także twórcami kultury, nauki i życia gospodarczego Francji.
W tym szerokim kontekście Synagoga w Nicei jawi się jako miejsce, w którym splatają się linie lokalne i globalne: historia Żydów w Prowansji, dziedzictwo architektury europejskich synagog, doświadczenie diaspory na przestrzeni wieków, realia francuskiej laickości i współczesne wyzwania związane z bezpieczeństwem, tożsamością oraz zmianami pokoleniowymi. Jej obecność w przestrzeni miejskiej przypomina, że religia, niezależnie od stopnia sekularyzacji społeczeństwa, nadal odgrywa istotną rolę w kształtowaniu krajobrazu symbolicznego, a miejsca kultu – takie jak synagogi, kościoły, meczety czy świątynie innych religii – są nie tylko zabytkami, ale wciąż żywymi ośrodkami ludzkich przeżyć, pytań i poszukiwań sensu.
