Hadis – czym jest przekaz o Mahomecie i jak się go odczytuje

Hadis to przekaz odnoszący się do słów, czynów, cech lub aprobaty proroka Mahometa. Hadisy stanowią ważną podstawę poznawania jego przykładu i interpretacji praktyk religijnych w islamie. Zwykle obejmują treść relacji oraz informacje o osobach, które ją przekazywały. Nie każdy tekst przypisywany Prorokowi ma ten sam stopień wiarygodności, a różne nurty islamu korzystają z częściowo odmiennych zbiorów i metod oceny.

Hadis a Koran i sunna

Koran jest w wierze muzułmańskiej objawionym słowem Boga przekazanym Mahometowi. Hadis jest relacją o Proroku i nie stanowi kolejnego wersetu Koranu. Ta różnica pozostaje istotna nawet wtedy, gdy dany hadis cieszy się wysokim autorytetem. W tekstach religijnych oba rodzaje źródeł powinny być wyraźnie rozpoznawalne.

Sunna oznacza wzorcową drogę i praktykę Proroka, natomiast hadisy są przekazami, na podstawie których można ją poznawać. Pojęcia ściśle się łączą, ale nie są prostymi synonimami. Ustalenie normy postępowania wymaga odczytania relacji w szerszym kontekście, zestawienia źródeł i zastosowania zasad interpretacji właściwych danej szkole.

Isnad i matn

Isnad to łańcuch przekazicieli: wskazuje, od kogo kolejni narratorzy mieli otrzymać daną wiadomość. Matn oznacza treść przekazu, czyli sam opis wypowiedzi lub wydarzenia. Klasyczne opracowanie może więc zawierać zarówno ciąg imion, jak i właściwą relację. Skrócone tłumaczenia przeznaczone dla szerokiego grona czytelników nie zawsze pokazują pełny isnad.

Ocena łańcucha obejmowała między innymi pytanie o jego ciągłość i rzetelność narratorów. Uczeni porównywali także różne wersje tego samego przekazu, szukając pomyłek i rozbieżności. Krytyka hadisów nie sprowadzała się zatem do sprawdzenia, czy tekst zawiera długą listę nazwisk. Istotne było, co ta lista i porównanie relacji pozwalają ustalić.

Stopnie wiarygodności

W sunnickiej terminologii spotyka się między innymi określenia sahih, czyli autentyczny lub wiarygodny, hasan, czyli dobry, oraz daif, czyli słaby. Odrębną kategorię stanowią przekazy uznane za sfabrykowane. Słabość relacji nie musi oznaczać udowodnionego zmyślenia; może wynikać na przykład z problemu dotyczącego przekaziciela albo łańcucha.

Oceny mogą się różnić między badaczami, a historia tych kategorii jest bardziej złożona niż prosta tabela etykiet. Wykorzystanie słabszych przekazów w określonych dziedzinach również było przedmiotem dyskusji. Dlatego przy przytaczaniu oceny warto podać, kto jej dokonał, zamiast przedstawiać samą nazwę kategorii jako wynik jednomyślnego stanowiska wszystkich muzułmanów.

Zbiory sunnickie i szyickie

W sunnizmie szczególną rangę mają zbiory al-Buchariego i Muslima, określane wspólnie jako Sahihajn. Istnieją również inne ważne kolekcje, różniące się układem i kryteriami włączania materiału. Samo umieszczenie przekazu w książce zatytułowanej zbiór hadisów nie oznacza, że każda zawarta w niej relacja została oceniona identycznie.

Szyici także rozwijali własną tradycję hadisową. W szyizmie dwunastkowym ważne są Cztery Księgi, w tym Al-Kafi al-Kulajniego, oraz przekazy związane z autorytetem imamów. Sunnickich list zbiorów i ocen nie można więc przedstawiać jako jedynego modelu całego islamu. Znaczenie ma zarówno zawartość kolekcji, jak i wspólnota, która z niej korzysta.

Znaczenie hadisów w praktyce

Hadisy występują w nauczaniu o modlitwie, etyce, relacjach społecznych i wielu innych obszarach życia. Korzystają z nich komentatorzy, nauczyciele oraz uczeni zajmujący się prawem religijnym. Ich odczytanie obejmuje sens słów, okoliczności przekazu i relację z innymi źródłami. Pojedynczy cytat nie jest jeszcze pełnym opisem stanowiska danej szkoły.

Przy cytowaniu dobrze podać nazwę zbioru, numer lub rozdział, tłumacza i informację o ocenie wiarygodności, jeśli jest dostępna. Numeracja bywa różna w poszczególnych wydaniach, dlatego sam numer bez nazwy kolekcji może być niejednoznaczny. Tak opisany hadis można odróżnić od swobodnej parafrazy, przysłowia lub internetowej wypowiedzi bez ustalonego pochodzenia.