Chanuka – historia święta i znaczenie ośmiu dni światła

Chanuka jest ośmiodniowym świętem judaizmu upamiętniającym ponowne poświęcenie Świątyni Jerozolimskiej po jej zbezczeszczeniu w okresie panowania Seleucydów. Nazwa wiąże się z poświęceniem lub dedykacją. Obchody rozpoczynają się 25 dnia miesiąca kislew w kalendarzu żydowskim. Najbardziej rozpoznawalny obrzęd polega na zapalaniu świateł w specjalnej lampie nazywanej chanukiją.

Historyczne tło święta

Początki Chanuki wiążą się z powstaniem Machabeuszy w II wieku przed naszą erą. Konflikt obejmował władzę polityczną, ingerencję w żydowskie praktyki religijne oraz spory o wpływ kultury hellenistycznej. Odzyskanie Świątyni umożliwiło przywrócenie kultu. Tradycja święta przechowuje pamięć o oporze, oczyszczeniu miejsca świętego i odnowieniu życia wspólnoty.

Wczesne relacje o tych wydarzeniach znajdują się w Pierwszej i Drugiej Księdze Machabejskiej. Księgi te nie należą do żydowskiego kanonu Biblii, choć weszły do kanonu katolickiego. Chanuka jest świętem ustanowionym po czasach opisywanych w Torze. Nie należy zatem szukać nakazu jej obchodzenia w Pięcioksięgu.

Dlaczego Chanuka trwa osiem dni

Znana opowieść rabiniczna, przywołana w Talmudzie w traktacie Szabat 21b, mówi o niewielkim zapasie czystej oliwy znalezionym po odzyskaniu sanktuarium. Miał wystarczyć na jeden dzień, lecz według tradycji płonął przez osiem dni. Upamiętnianie tego cudu stało się ważnym objaśnieniem zapalania świateł podczas święta.

W historycznym opisie należy odróżniać wydarzenia powstania i ponownego poświęcenia Świątyni od późniejszego sposobu ich religijnego przedstawienia. Osiem dni celebracji pojawia się w źródłach wcześniejszych niż talmudyczna opowieść o oliwie. Święto skupia zatem kilka warstw pamięci, których nie trzeba sprowadzać do jednego rodzaju relacji.

Chanukija i zapalanie świateł

Chanukija ma osiem miejsc na światła świąteczne i dodatkowe światło pomocnicze, nazywane szamesem. Pierwszego wieczoru zapala się jedno światło, następnie każdego dnia dodaje kolejne, aż ósmego wieczoru płonie osiem. Do obrzędu można używać świec lub lamp oliwnych. Towarzyszą mu błogosławieństwa i pieśni, zgodnie ze zwyczajem wspólnoty.

Chanukiję trzeba odróżnić od siedmioramiennej menory związanej ze Świątynią. Określenie menora chanukowa jest rozpowszechnione, jednak obie lampy pełnią odmienne funkcje. Nie każda chanukija ma postać rozgałęzionego świecznika; historyczne egzemplarze mogą mieć zbiorniczki na oliwę ustawione w rzędzie.

Modlitwy i zwyczaje domowe

W liturgii Chanuki pojawia się dziękczynne wspomnienie cudów, a w modlitwie porannej odmawia się Hallel, czyli odpowiedni zestaw psalmów pochwalnych. Domowe zapalanie świateł łączy pamięć religijną z przekazywaniem tradycji dzieciom. Widoczność lamp bywa rozumiana jako ogłaszanie cudu, chociaż sposób ich ustawiania zależy od zwyczaju i warunków.

Wśród potraw spotyka się dania smażone na tłuszczu, nawiązujące do oliwy, na przykład latkes i sufganijot. Znanym zwyczajem jest gra bączkiem zwanym drejdlem oraz wręczanie dzieciom pieniędzy lub upominków. Praktyki różnią się między społecznościami. Współczesne prezenty są tylko jednym elementem obchodów, a nie ich podstawowym religijnym sensem.

Miejsce Chanuki w kalendarzu żydowskim

Data Chanuki przesuwa się w kalendarzu gregoriańskim, ponieważ żydowski kalendarz ma odmienną strukturę. Święto przypada zwykle w listopadzie lub grudniu, a dzień religijny zaczyna się wieczorem. Nie ma więc jednej niezmiennej daty grudniowej, którą można stosować każdego roku. Przy podawaniu terminu konkretnej edycji potrzebne jest sprawdzenie kalendarza.

Bliskość Bożego Narodzenia wpłynęła na część nowoczesnych zwyczajów, szczególnie w Ameryce Północnej. Chanuka ma jednak własną historię i żydowskie znaczenie, dlatego określanie jej jako żydowskiego Bożego Narodzenia jest mylące. Jej publiczna rozpoznawalność nie oznacza też, że w religijnym kalendarzu pełni taką samą rolę jak Jom Kipur czy Pesach.