Ewangelista – czterej autorzy Ewangelii i znaczenie nazwy

Ewangelista to przede wszystkim tradycyjne określenie autora jednej z czterech Ewangelii należących do Nowego Testamentu. Są nimi Mateusz, Marek, Łukasz i Jan. W szerszym znaczeniu ewangelistą jest osoba głosząca Ewangelię, czyli dobrą nowinę o Jezusie Chrystusie. Znaczenie słowa zależy więc od tego, czy mowa o księgach biblijnych, działalności misyjnej, czy przedstawieniu postaci w sztuce.

Kim są czterej ewangeliści?

Cztery Ewangelie otwierają Nowy Testament i przedstawiają działalność, nauczanie, śmierć oraz zmartwychwstanie Jezusa. Ich tradycyjne nazwy wskazują Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Formuła „Ewangelia według” łączy wspólne orędzie chrześcijańskie z odmiennym sposobem opowiadania o jego treści w każdej księdze.

Nazwy te są utrwalonymi przypisaniami tradycyjnymi. Pytania o historycznych autorów, źródła i etapy redakcji poszczególnych ksiąg należą do badań biblijnych. Nie należy wyprowadzać z samego tytułu wniosku, że każdy ewangelista osobiście widział wszystkie opisane wydarzenia. Teksty łączą przekaz o Jezusie z jego teologiczną interpretacją.

Dlaczego Ewangelie różnią się między sobą?

Ewangelie Mateusza, Marka i Łukasza nazywa się synoptycznymi, ponieważ wykazują liczne podobieństwa w układzie i treści. Można zestawiać ich fragmenty obok siebie i porównywać wspólne opowiadania. Ewangelia Jana wyraźnie różni się od nich kompozycją oraz sposobem przedstawiania wypowiedzi i działalności Jezusa.

Cztery księgi nie są identycznymi kopiami ani jednym tekstem podzielonym między autorów. Każda ma własne akcenty i porządek narracji. Na przykład opowiadanie o narodzeniu Jezusa pojawia się u Mateusza i Łukasza, lecz nie u Marka. Rozpoznanie takich różnic pomaga czytać konkretną Ewangelię, zamiast bezwiednie łączyć wszystkie relacje w jedną.

Symbole ewangelistów w sztuce

Mateuszowi przypisuje się uskrzydloną postać ludzką, często przedstawianą jako anioł; Markowi lwa, Łukaszowi wołu, a Janowi orła. Zwierzęta również mogą mieć skrzydła. Symbole te pojawiają się na ambonach, portalach, w rękopisach i na obrazach. Niekiedy zastępują samych autorów, a czasem towarzyszą im podczas pisania księgi.

Tradycyjne wyjaśnienia łączą człowieka z rodowodem otwierającym Ewangelię Mateusza, lwa z głosem na pustyni u Marka, wołu z ofiarą i kapłańską sceną u Łukasza, a orła ze wzniosłością początku Ewangelii Jana. Zestaw czterech postaci nawiązuje także do biblijnych wizji istot otaczających Boga. Jest językiem symboli, a nie opisem wyglądu ewangelistów.

Czy ewangelista to zawsze autor księgi?

W Dziejach Apostolskich ewangelistą nazwany jest Filip, jeden z Siedmiu, u którego zatrzymuje się Paweł. Nie jest on autorem jednej z czterech kanonicznych Ewangelii. Ten przykład pokazuje starsze, funkcjonalne znaczenie nazwy: chodzi o głosiciela chrześcijańskiego orędzia, a nie koniecznie o pisarza biblijnego.

List do Efezjan wymienia ewangelistów obok apostołów, proroków, pasterzy i nauczycieli. Akcent pada na służbę wspólnocie i przekazywanie wiary. W tym znaczeniu o byciu ewangelistą decyduje wykonywana misja. Sama nazwa nie informuje, czy dana osoba napisała książkę, przewodzi parafii albo otrzymała określony stopień święceń.

Ewangelista, apostoł i współczesny głosiciel

Apostoł jest wysłannikiem, w szczególnym znaczeniu członkiem Dwunastu powołanych przez Jezusa. Ewangelista może być rozumiany jako autor lub głosiciel Ewangelii. Tradycja identyfikuje Mateusza i Jana z apostołami, natomiast Marek i Łukasz nie należą do grona Dwunastu. Obie nazwy nie są zatem zamiennymi określeniami tej samej grupy.

Także we współczesnym chrześcijaństwie słowo ewangelista może oznaczać osobę szczególnie zaangażowaną w głoszenie wiary. Takie użycie nie dodaje nowego autora do biblijnej czwórki. Czytając nazwę przy nazwisku, warto ustalić, czy jest to określenie funkcji misyjnej, tradycyjny tytuł świętego, czy podpis pod przedstawieniem jednego z autorów Ewangelii.