Patena – czym jest i jakie pełni funkcje?

Patena to naczynie liturgiczne związane z chlebem używanym podczas Eucharystii. W podstawowym znaczeniu jest talerzykiem lub płytką misą, na której składa się hostię bądź większą liczbę hostii. W polskiej praktyce kościelnej nazwą pateny określa się również naczynie podtrzymywane pod hostią podczas udzielania Komunii. Oba zastosowania łączy szacunek dla Eucharystii, lecz dotyczą różnych czynności liturgicznych.

Patena ołtarzowa – naczynie na chleb

Patena ołtarzowa trafia na ołtarz podczas przygotowania darów. Znajduje się na niej chleb przeznaczony do konsekracji, a następnie konsekrowana hostia lub hostie. To naczynie towarzyszy eucharystycznej modlitwie Kościoła. Nie jest jedynie ozdobną podstawką pod kielich ani dowolną tacą używaną przy różnych obrzędach.

Spotyka się pateny płaskie oraz głębsze, przypominające niewielką misę. Rozmiar wiąże się z liczbą przygotowanych hostii i sposobem sprawowania celebracji. Przepisy obrządku rzymskiego przewidują także większą patenę mieszczącą chleb dla celebransa, posługujących i wiernych. Popularny niewielki krążek nie wyczerpuje więc wszystkich dopuszczalnych form.

Patena podczas modlitwy eucharystycznej

W trakcie mszy patena pomaga zachować porządek przy składaniu, łamaniu i rozdzielaniu chleba eucharystycznego. Przy końcowym uwielbieniu w modlitwie eucharystycznej kapłan unosi patenę z hostią, a kielich może unosić diakon. Te gesty odnoszą się do Eucharystii; nie nadają naczyniu samodzielnego kultu niezależnego od tego, czemu służy.

Patena i kielich tworzą funkcjonalną parę: pierwsza służy postaci chleba, drugi postaci wina. Z tego powodu bywają wykonywane jako komplet o podobnej dekoracji. Wspólny ornament nie jest jednak warunkiem ich religijnego znaczenia. Ważniejsze pozostają odpowiednie przeznaczenie oraz sposób używania naczyń w celebracji.

Do czego służy patena komunijna?

Patena komunijna jest zwykle płaskim naczyniem, często z uchwytem ułatwiającym trzymanie. Posługujący umieszcza ją odpowiednio podczas udzielania Komunii, aby mogła zatrzymać hostię albo jej cząstkę, gdyby upadła. Ta rola wyjaśnia, dlaczego ministrant podąża z pateną za osobą udzielającą sakramentu.

Instrukcja Redemptionis Sacramentum wskazuje ochronę przed upadkiem hostii lub jej fragmentów jako uzasadnienie zachowania pateny komunijnej. Nie służy ona do zbierania ofiar pieniężnych ani do przechowywania hostii w tabernakulum. Podobieństwo kształtu do innych tacek kościelnych nie oznacza takiego samego zastosowania.

Patena, puszka i korporał – różne przedmioty

Puszka, czyli cyborium w znaczeniu naczynia eucharystycznego, zwykle ma pokrywę i mieści komunikanty. Może być wykorzystywana podczas rozdawania Komunii oraz przechowywana w tabernakulum. Patena ołtarzowa pozostaje z reguły naczyniem otwartym. Granicy między nimi nie wyznacza wyłącznie wielkość: liczą się forma i liturgiczne przeznaczenie.

Korporał jest natomiast płócienną tkaniną rozkładaną na ołtarzu pod naczyniami eucharystycznymi. Nie stanowi rodzaju pateny. Podobnie puryfikaterz, używany przy oczyszczaniu naczyń, należy do bielizny kielichowej. Rozróżnienie metalu, tkaniny i funkcji każdego przedmiotu pomaga uniknąć mylenia nazw spotykanych w opisach mszy.

Szacunek dla Eucharystii i historia pateny

Troska o cząstki chleba eucharystycznego wynika z katolickiej wiary w obecność Chrystusa pod postacią chleba. Dlatego po użyciu naczyń wykonuje się przewidziane w liturgii oczyszczenie, nazywane puryfikacją. Patena nie jest talerzem do codziennego posiłku; jej oddzielne przeznaczenie wyraża znaczenie sakramentu dla wspólnoty.

Zabytkowe pateny występują w kolekcjach kościelnych i muzealnych razem z kielichami. Przykładem jest komplet odnaleziony w grobie biskupa Maura na Wawelu. Materiał, inskrypcje i dekoracja pomagają datować takie przedmioty oraz poznawać historię fundacji. W opracowaniu historycznym trzeba jednak odróżniać opis dawnego zabytku od aktualnych przepisów liturgicznych.