Dharma – co oznacza w hinduizmie i buddyzmie?

Dharma jest pojęciem religii indyjskich, którego znaczenie zależy od tradycji i kontekstu. Może oznaczać porządek podtrzymujący świat, religijną powinność, zasady właściwego postępowania lub naukę prowadzącą do wyzwolenia. W buddyzmie Dharma odnosi się przede wszystkim do nauczania Buddy. W języku palijskim odpowiada jej forma dhamma. Żaden pojedynczy polski wyraz nie oddaje wszystkich zastosowań tego terminu.

Dharma w hinduizmie

W tradycjach hinduistycznych dharma wiąże porządek kosmiczny z życiem społecznym i osobistym. Obejmuje powinności, normy etyczne, praktyki religijne i sposób wypełniania określonych ról. Jej sens jest szerszy niż przestrzeganie jednego zbioru przepisów. Dotyczy pytania o to, jak postępować, aby podtrzymywać właściwy ład i odpowiedzialnie uczestniczyć w życiu.

W klasycznych ujęciach obowiązki mogły zależeć od etapu życia, sytuacji rodzinnej oraz miejsca w strukturze społecznej. Rozróżniano też powinności bardziej powszechne, odnoszące się do postępowania ludzi niezależnie od ich roli. Te historyczne koncepcje były i są interpretowane na różne sposoby; nie opisują jednolitej praktyki wszystkich hinduistów.

Dharma jako nauka Buddy

W buddyzmie Dharma oznacza nauczanie Buddy oraz prawdę, do której to nauczanie prowadzi. Obejmuje między innymi Cztery Szlachetne Prawdy, opis cierpienia i jego przyczyn oraz drogę jego ustania. Jest przekazywana w tekstach, komentarzach, pouczeniach nauczycieli i praktyce wspólnot. Poszczególne szkoły akcentują różne części tego dziedzictwa.

Dharma należy do Trzech Klejnotów obok Buddy i Sanghi. Budda jest przebudzonym nauczycielem, Dharma jego nauką i drogą, a Sangha wspólnotą, której znaczenie także zależy od kontekstu. Przyjęcie schronienia w Trzech Klejnotach wyraża orientację życia ku buddyjskiej praktyce i należy do podstawowych form deklarowania przynależności do tej tradycji.

Nauka, którą wprowadza się w życie

Poznawanie Dharmy nie ogranicza się do zapamiętywania doktryny. W buddyjskim rozumieniu ma prowadzić do zmiany sposobu widzenia i działania. Dlatego studium łączy się z etyką, medytacją i rozwijaniem mądrości. Szlachetna Ośmioraka Ścieżka obejmuje między innymi właściwy pogląd, mowę, działanie, uważność i skupienie.

Tak rozumiana praktyka dotyczy również zwykłych sytuacji: odpowiedzialności za słowa, intencji towarzyszących działaniu czy reakcji na trudne doświadczenia. Jej cel religijny wykracza poza doraźne uspokojenie. Nauka ma pomagać rozpoznawać przyczyny cierpienia i stopniowo uwalniać się od niewiedzy oraz przywiązania.

Dharmy jako zjawiska

W filozofii buddyjskiej to samo słowo może występować w liczbie mnogiej i oznaczać zjawiska lub elementy analizowanego doświadczenia. W takim użyciu „dharmy” nie są wieloma odrębnymi religiami. Termin służy do opisywania rzeczywistości, na przykład stanów umysłu, doznań i procesów składających się na doświadczenie.

Szkoły buddyjskie różnią się w objaśnianiu statusu tych zjawisk. Rozbudowane analizy znajdują się w tradycjach Abhidharmy, a w języku palijskim Abhidhammy. Odczytując tekst, trzeba więc ustalić, czy autor mówi o nauczaniu Buddy, czy używa pojęcia jako terminu filozoficznego. Wielka litera bywa pomocną wskazówką, lecz nie wszystkie przekłady stosują ją tak samo.

Dharma a karma i osobiste powołanie

Karma odnosi się do działania i jego następstw, natomiast dharma może nazywać powinność, naukę lub drogę właściwego życia. Pojęcia te są powiązane, ale nie są zamienne. W hinduistycznym ujęciu można mówić o działaniu zgodnym z dharmą; w buddyzmie poznawanie Dharmy pomaga zrozumieć rolę intencji i konsekwencji czynów.

We współczesnym języku rozwoju osobistego dharma bywa przedstawiana jako indywidualny cel życia lub szczególny talent. Jest to zawężone użycie. Historyczne znaczenia obejmują także obowiązki wobec innych, praktykę religijną i naukę o wyzwoleniu. Wyjaśnienie terminu wymaga zatem wskazania tradycji, tekstu lub środowiska, w którym został użyty.