Dhikr – pamięć o Bogu i praktyka modlitewna w islamie

Dhikr to arabskie określenie wspominania, przywoływania i pamiętania, odnoszone w islamie przede wszystkim do Boga. Spotyka się również zapisy zikr oraz zikir. W praktyce religijnej termin oznacza różne sposoby podtrzymywania świadomości Bożej obecności: od krótkich formuł uwielbienia po uporządkowane spotkania modlitewne. Dhikr jest obecny w codziennej pobożności muzułmanów i zajmuje szczególnie ważne miejsce w tradycjach sufickich.

Koraniczne podstawy wspominania Boga

Koran w surze 33, wersecie 41, wzywa wierzących do częstego wspominania Boga. Pamięć religijna oznacza tu więcej niż przypomnienie sobie informacji. Jest zwróceniem uwagi ku Stwórcy i utrzymywaniem relacji, która ma znaczenie dla całego życia. Werset nie ogranicza tego wezwania do jednej grupy duchowych nauczycieli.

Z tego powodu dhikr nie jest wyłącznie nazwą specjalnego obrzędu sufickiego. W szerokim użyciu może obejmować wychwalanie Boga, czytanie Koranu oraz modlitewne przywoływanie Jego przymiotów. W węższym sensie oznacza konkretną praktykę powtarzania określonych słów. Kontekst pozwala rozpoznać, o które znaczenie chodzi.

Formuły uwielbienia i praktyka po modlitwie

Do znanych formuł należą subhan Allah, al-hamdu lillah i Allahu akbar. Wyrażają odpowiednio wysławianie Bożej doskonałości, oddawanie Bogu chwały i uznanie Jego wielkości. Powtarzana bywa także formuła la ilaha illa Allah, wyznająca jedyność Boga. Ich sens wiąże się z tauhidem, czyli podstawową dla islamu nauką o Bożej jedności.

Hadis przekazany w zbiorze Muslima, oznaczany numerem 597a, opisuje powtarzanie formuł uwielbienia po modlitwie. Podaje określoną liczbę powtórzeń i zakończenie wyznaniem jedyności Boga. Jest to przykład dhikru osadzonego w rytmie codziennych praktyk. Inne przekazy i zwyczaje mogą określać odmienne zestawy lub okoliczności recytacji.

Modlitwa indywidualna i wspólna

Dhikr może być praktykowany indywidualnie albo w grupie. Egipski Dar al-Ifta uznaje spotkania poświęcone wspominaniu Boga za formę mającą oparcie w tradycji prorockiej. W jego objaśnieniu ważne są szczera intencja i świadomość znaczenia wypowiadanych słów. Opis ten przedstawia stanowisko konkretnej instytucji religijnej.

Przy recytacjach liczonych używa się palców lub sznura paciorków, określanego między innymi jako subha. Paciorki pomagają zachować liczbę powtórzeń, lecz sam przedmiot nie jest dhikrem. Dar al-Ifta omawia różne opinie dotyczące wyboru sposobu liczenia. Pozwala to odróżnić istotę wspominania Boga od pomocniczego narzędzia.

Jakie miejsce dhikr zajmuje w sufizmie

W sufizmie dhikr jest jedną z ważnych dróg kształtowania uwagi i życia duchowego. Poszczególne linie przekazu rozwijają własne sposoby recytacji oraz wskazania nauczycielskie. Przykładowo Inayatiyya opisuje zikr jako praktykę pamięci o Boskiej rzeczywistości, angażującą dźwięk, skupienie, oddech i ruch. Jest to przykład określonej tradycji.

Nie należy na tej podstawie przypisywać wszystkim muzułmanom identycznej ceremonii. Zewnętrzna forma praktyki zależy od wspólnoty i jej nauczania. Dhikr może mieć charakter cichy i skupiony albo słyszalny i zbiorowy. Samo zobaczenie nagrania jednej ceremonii nie wystarcza do opisania całego zróżnicowania sufizmu.

Dhikr, dua, salat i tasbih – różnice

Salat jest modlitwą rytualną o określonym porządku słów i postaw ciała. Dhikr może jej towarzyszyć, występować po niej lub poza nią. Dua oznacza zwracanie się do Boga z prośbą i osobistą modlitwą. Kategorie częściowo się spotykają: prośba może zawierać uwielbienie, a wspominanie Boga może prowadzić do błagania.

Tasbih w podstawowym znaczeniu odnosi się do wysławiania Bożej doskonałości, dlatego jest jedną z form dhikru. Potocznie nazwą tą określa się również paciorki modlitewne. Rozróżnienie praktyki, wypowiadanych formuł i używanego przedmiotu porządkuje słownictwo. Pozwala też zrozumieć, dlaczego dhikr obejmuje szerszy zakres niż jeden zestaw powtarzanych słów.