Hidżra i jej znaczenie w historii islamu

Hidżra oznacza emigrację lub odejście, a w historii islamu przede wszystkim przeniesienie się Muhammada i jego zwolenników z Mekki do Medyny w 622 roku. Wydarzenie otworzyło nowy etap organizacji wspólnoty muzułmańskiej. Rok hidżry przyjęto później za początek muzułmańskiej rachuby lat. W publikacjach spotyka się również zapisy hijra, hijrah i hegira.

Dlaczego doszło do emigracji

Nauczanie Muhammada o jednym Bogu spotkało się w Mekce z oporem części mieszkańców i prześladowaniami jego zwolenników. Według tradycji muzułmańskiej szukano warunków, w których wspólnota mogłaby bezpiecznie praktykować wiarę. Przyjęcie przez mieszkańców Medyny stworzyło możliwość przeniesienia działalności poza dotychczasowe otoczenie.

Medyna była znana wcześniej jako Jasrib. Jej mieszkańcy zwrócili się do Muhammada również jako do osoby mogącej pomóc w rozwiązywaniu sporów. Hidżra łączyła więc wymiar religijny z powstaniem nowej sytuacji społecznej. Określenie jej wyłącznie jako pojedynczej ucieczki nie oddaje procesu przenoszenia się ludzi i budowania więzi w nowym miejscu.

Nowy etap życia wspólnoty

W Medynie Muhammad stał się przywódcą wspólnoty, która mogła rozwijać własne życie religijne i organizacyjne. Emigranci musieli odnaleźć się w nowych warunkach, a przyjmujący ich mieszkańcy uczestniczyli w tworzeniu tej społeczności. Pamięć o wzajemnej pomocy jest ważnym elementem muzułmańskich opowieści o początkach ummy.

Rok 622 nie oznacza początku głoszenia islamu ani narodzin Muhammada. Jego działalność w Mekce poprzedzała emigrację. Hidżra wyznacza zmianę etapu, dlatego w opisach życia Proroka rozróżnia się okres mekkański i medyński. Pozwala to umieszczać wydarzenia oraz przekazy religijne we właściwej kolejności.

Hidżra a kalendarz muzułmański

Przyjęcie roku emigracji za początek rachuby lat nastąpiło za kalifa Umara, już po śmierci Muhammada. Wybór podkreślał znaczenie powstania zorganizowanej wspólnoty. Kalendarz nie został więc uruchomiony jako urzędowy system datowania dokładnie w chwili wyjazdu z Mekki. Punkt początkowy ustalono w odniesieniu do wcześniejszego wydarzenia.

Kalendarz muzułmański obejmuje dwanaście miesięcy księżycowych, a pierwszym jest muharram. W opracowaniach spotyka się skrót AH, pochodzący od łacińskiego określenia roku hidżry. Ponieważ jest to inny system niż kalendarz gregoriański, przeliczenie daty nie polega wyłącznie na odjęciu liczby 622 od współczesnego numeru roku.

Hidżra w przekazach religijnych

Koran w wersecie 9:40 przywołuje sytuację Proroka i jego towarzysza w grocie, opisując Boże wsparcie w czasie zagrożenia. Tradycja wiąże ten fragment z emigracją. Religijny przekaz koncentruje się na zaufaniu i pomocy Boga. Szczegóły rozwiniętych opowieści o drodze do Medyny pochodzą również z innych źródeł tradycji muzułmańskiej.

Pierwszy hadis w zbiorze Sahih al-Buchari łączy wartość czynu z intencją, posługując się przykładem emigracji. Pokazuje, że ten sam zewnętrzny czyn może mieć różną wartość zależnie od tego, do czego dąży wykonująca go osoba. Hidżra staje się w ten sposób tematem refleksji nad motywacją człowieka, a nie wyłącznie datą w chronologii.

Inne znaczenia i podobne słowa

Słowem hidżra określa się także inne migracje w początkach islamu, między innymi wcześniejsze udanie się części muzułmanów do Abisynii. W nauczaniu religijnym pojawia się również znaczenie moralne: odejście od czynów uznawanych za zakazane. Za każdym razem trzeba ustalić, czy chodzi o konkretne wydarzenie, migrację ludzi, czy metaforę przemiany postępowania.

Hidżra nie jest tym samym co hadżdż, czyli pielgrzymka do Mekki, ani hidżab, odnoszący się do zasad skromności i ubioru. Emigracja z 622 roku prowadziła z Mekki do Medyny, podczas gdy hadżdż oznacza odrębny obowiązek i zespół obrzędów. Podobieństwo polskich zapisów nie świadczy o tożsamości znaczeń tych pojęć.