Tripitaka i trzy kosze tekstów buddyjskich

Tripitaka jest sanskryckim określeniem trzech koszy tekstów buddyjskich. Odpowiada mu palijska forma Tipitaka, używana szczególnie w odniesieniu do kanonu therawady. Trzy główne działy obejmują dyscyplinę wspólnoty monastycznej, mowy oraz systematyczną analizę nauczania. Nazwa nie oznacza trzech pojedynczych książek, lecz obszerny zbiór literatury religijnej.

Winaja czyli dyscyplina wspólnoty

Pierwszy kosz, Winaja Pitaka, dotyczy zasad życia mnichów i mniszek. Obejmuje reguły, procedury wspólnotowe i opowieści wyjaśniające okoliczności ustanowienia poszczególnych przepisów. Pomaga zrozumieć funkcjonowanie sanghi oraz sposób rozwiązywania problemów pojawiających się w życiu zbiorowym. Nie jest jedynie krótkim wykazem zakazów.

Reguł monastycznych nie należy automatycznie przypisywać wszystkim świeckim buddystom. Różne formy życia religijnego wiążą się z odmiennymi zobowiązaniami. Ponadto tradycje buddyjskie zachowały różne przekazy winai. Opis jednego kanonu nie wyjaśnia zatem wszystkich szczegółów organizacji klasztorów w każdym kraju.

Sutty czyli mowy i rozmowy

Sutta Pitaka obejmuje mowy przypisywane Buddzie i części jego uczniów. W kanonie palijskim porządkuje się je w pięciu zbiorach nazywanych nikajami. Poszczególne utwory przedstawiają nauczanie w rozmowie z określonymi słuchaczami. Kontekst spotkania pomaga zrozumieć, na jakie pytanie lub trudność odpowiada dany fragment.

W tej części znajdują się teksty poświęcone etyce, medytacji i rozumieniu doświadczenia. Należy do niej również Dhammapada, znany zbiór krótkich wypowiedzi wierszowanych. Sutta to forma palijska, której odpowiada sanskryckie sutra. Podobna nazwa gatunkowa nie oznacza jednak, że wszystkie sutry różnych tradycji należą do tego samego zbioru.

Abhidhamma czyli analiza nauczania

Abhidhamma Pitaka przedstawia bardziej systematyczny sposób objaśniania zagadnień obecnych w nauczaniu. W tradycji therawady analizuje między innymi zjawiska psychiczne i materialne oraz zachodzące między nimi zależności. Jej sposób wypowiedzi różni się od rozmów i opowieści charakterystycznych dla wielu sutt.

Sanskryckie określenie abhidharma jest używane również w odniesieniu do innych szkół buddyjskich. Ich zbiory i systemy nie są po prostu przekładami palijskiej Abhidhammy. Przy porównywaniu tekstów trzeba więc podać nazwę szkoły, język i tytuł dzieła. Samo wystąpienie nazwy trzeciego kosza nie gwarantuje identycznej zawartości.

Kanon palijski i przekaz ustny

Kanon palijski stanowi podstawowy zbiór tekstów therawady. Był przekazywany ustnie, a tradycja wiąże jego zapisanie na Sri Lance z ostatnimi wiekami przed naszą erą. Powtórzenia, uporządkowane wyliczenia i stałe formuły pomagały w zapamiętywaniu nauczania. Współczesna lektura może dlatego różnić się od oczekiwań osoby przyzwyczajonej do zwartego podręcznika.

Język palijski może być zapisywany różnymi alfabetami. Zmiana pisma nie oznacza powstania nowego języka ani odrębnej religii. Trzeba również odróżnić tekst kanoniczny od późniejszego komentarza, chociaż oba mogą być ważne w tradycji. Nie każde dzieło cenione przez nauczycieli therawady jest częścią samej Tipitaki.

Inne kanony buddyjskie

Buddyzm posiada także rozległe zbiory tekstów zachowane po chińsku i tybetańsku. Obejmują one dzieła, których nie ma w kanonie palijskim, między innymi liczne sutry mahajany. Kanon tybetański jest porządkowany przede wszystkim jako Kandżur, zawierający teksty uznawane za słowo Buddy, oraz Tendżur, obejmujący traktaty i komentarze.

Tripitaka nie jest więc jedną identyczną biblioteką dla wszystkich buddystów. W opracowaniu słownikowym trzeba wskazać, czy chodzi o ogólną ideę trzech koszy, palijską Tipitakę, czy inny zbiór. Rzetelny przekład powinien podawać źródło i tłumacza. Popularna sentencja przypisana Buddzie bez lokalizacji nie zastępuje odniesienia do konkretnego tekstu.