Mahajana i jej miejsce w buddyzmie

Mahajana to szeroki nurt buddyzmu obejmujący wiele szkół, tekstów i sposobów praktyki. Nazwę pochodzącą z sanskrytu tłumaczy się jako wielki pojazd lub wielki wóz. Ważnym ideałem mahajany jest bodhisattwa, który dąży do pełnego przebudzenia dla dobra wszystkich czujących istot. Mahajana nie jest jedną organizacją religijną i nie ma jednolitego zwierzchnictwa.

Pochodzenie i rozpowszechnienie

Mahajana rozwijała się w Indiach w pobliżu przełomu er i w pierwszych wiekach naszej ery. Jej powstania nie należy sprowadzać do jednego zgromadzenia, decyzji założyciela czy nagłego podziału całej wspólnoty. Zmieniały się teksty, ideały religijne i formy kultu, a nowe nurty współistniały ze starszymi tradycjami buddyjskimi.

Z Indii nauki mahajany docierały do Azji Środkowej i Wschodniej, rozwijając się między innymi w Chinach, Korei, Japonii i Wietnamie. Stanowią również podstawę tradycji tybetańskich. Regionalne wspólnoty posługują się różnymi językami i zbiorami tekstów. Sama nazwa mahajana nie pozwala więc przewidzieć dokładnego przebiegu nabożeństwa w danej świątyni.

Bodhisattwa i motywacja do praktyki

Centralne znaczenie ma bodhiczitta, czyli dążenie do osiągnięcia stanu buddy po to, by skutecznie pomagać wszystkim istotom. Ideał ten łączy rozwój mądrości ze współczuciem. W popularnych objaśnieniach bodhisattwę przedstawia się jako kogoś rezygnującego z własnego szczęścia dla innych, ale takie zdanie nie oddaje całej doktryny drogi do przebudzenia.

Praktykę bodhisattwy często opisuje się przez sześć doskonałości: szczodrość, etyczne postępowanie, cierpliwość, wytrwały wysiłek, skupienie i mądrość. Nie są to wyłącznie cechy abstrakcyjnego ideału. Mają znajdować wyraz w zachowaniu, medytacji i sposobie odnoszenia się do innych. Poszczególne szkoły różnie organizują naukę tych praktyk.

Co oznacza nauka o pustce

Pustka, określana sanskryckim terminem śunjata, jest ważnym tematem filozofii mahajany. W często spotykanym objaśnieniu oznacza brak samoistnej, niezależnej natury zjawisk. Nie należy jej utożsamiać ze stwierdzeniem, że nic nie istnieje albo że cierpienie innych jest bez znaczenia. Szkoły mahajany różnią się w szczegółowych interpretacjach tego pojęcia.

Nauka o pustce pozostaje związana z zależnym powstawaniem: zjawiska rozumie się przez ich relacje i uwarunkowania. Mądrość ma osłabiać przywiązanie do sztywnych wyobrażeń o sobie i świecie. Współczucie nie staje się przez to zbędne. Rozpoznanie sposobu istnienia zjawisk ma towarzyszyć odpowiedzialnemu działaniu wobec istot doświadczających cierpienia.

Teksty i różnorodne szkoły

Mahajana uznaje liczne sutry, których nie obejmuje kanon palijski therawady. Należą do nich między innymi Sutra Lotosu i teksty związane z Czystą Krainą. Rangę poszczególnych pism określają tradycje ich interpretacji. Zbiory używane w buddyzmie chińskim i tybetańskim nie są jednym identycznym kanonem obowiązującym wszystkie szkoły.

Do mahajany zalicza się na przykład zen oraz tradycje Czystej Krainy. W praktyce spotyka się medytację, recytację sutr, nabożeństwa i działania wspierające wspólnotę. Nie każda szkoła kładzie jednakowy nacisk na wszystkie te elementy. W życiu religijnym uczestniczą zarówno osoby monastyczne, jak i świeccy.

Mahajana wobec innych nurtów buddyzmu

Therawada i mahajana mają wspólne podstawy, takie jak nauka o cierpieniu, etyka i dążenie do wyzwolenia, ale różnią się między innymi kanonami i sposobem opisu ideału praktyki. Nie jest trafne przedstawianie therawady jako religii egoizmu, a mahajany jako jedynej tradycji współczucia. Takie przeciwstawienie powiela dawny język polemiki.

Wadżrajana rozwija się na gruncie mahajany i korzysta z metod tantrycznych, zachowując znaczenie bodhiczitty oraz mądrości. Bywa opisywana osobno jako duży nurt buddyzmu, ale ten podział nie przekreśla jej związku z mahajaną. Określenie wielki pojazd jest historyczną nazwą i religijną samocharakterystyką, a nie neutralnym rankingiem wartości innych tradycji.