Boże Narodzenie – co oznacza i skąd różne daty obchodów

Boże Narodzenie jest chrześcijańskim świętem narodzin Jezusa Chrystusa. Jego religijnym centrum pozostaje wiara we wcielenie: Syn Boży przyjął ludzką naturę i wszedł w historię człowieka. W wielu Kościołach święto przypada 25 grudnia, a uroczyste obchody zaczynają się poprzedniego wieczoru. Towarzyszą mu nabożeństwa, kolędy, przedstawienia narodzenia Jezusa oraz zwyczaje domowe, których postać różni się między krajami i wspólnotami.

Wcielenie i religijny sens święta

W głównych tradycjach chrześcijańskich Jezus jest wyznawany jako prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek. Narodzenie nie oznacza zatem, że Syn Boży dopiero wtedy zaczął istnieć. Święto odnosi się do jego ludzkiego narodzenia i obecności pośród ludzi. W katolickim katechizmie opis ubóstwa Betlejem łączy się z wezwaniem do pokory i otwarcia na Boga.

Przekonanie o wcieleniu nadaje znaczenie postaci dziecka przedstawianego w szopce. Wierni rozpoznają w nim Chrystusa, którego całe życie, nauczanie, śmierć i zmartwychwstanie stanowią jedną historię zbawienia. Dlatego Bożego Narodzenia nie oddziela się teologicznie od Wielkanocy, mimo odmiennej atmosfery i innych zwyczajów obu świąt.

Opowiadania ewangeliczne

Główne opowiadania o narodzinach i dzieciństwie Jezusa znajdują się w Ewangeliach Mateusza i Łukasza. Łukasz opisuje między innymi Betlejem, żłób i przybycie pasterzy, a Mateusz przedstawia mędrców oraz zagrożenie ze strony Heroda. Prolog Ewangelii Jana ujmuje sens narodzenia w języku teologicznym, mówiąc o Słowie, które stało się ciałem.

Bożonarodzeniowa szopka często łączy postacie i motywy pochodzące z różnych fragmentów Biblii oraz późniejszej tradycji. Jest formą religijnego przedstawienia, dlatego nie każdy jej szczegół należy traktować jak element jednego ewangelicznego opisu. Same Ewangelie nie podają dnia ani miesiąca narodzin Jezusa; liturgiczna data święta ma inny charakter niż zapis metrykalny.

Dlaczego obchody przypadają w różne dni

Dla wielu katolików, protestantów i prawosławnych datą Bożego Narodzenia jest 25 grudnia według kalendarza używanego również w życiu świeckim. Część Kościołów zachowuje jednak kalendarz juliański dla świąt stałych. Jego 25 grudnia przypada obecnie 7 stycznia kalendarza gregoriańskiego, co wyjaśnia znaną różnicę terminów.

Nie należy więc przypisywać wszystkim prawosławnym obchodów 7 stycznia. W obrębie prawosławia funkcjonują różne praktyki kalendarzowe, a niektóre wspólnoty świętują 25 grudnia w tej samej dacie cywilnej co Kościoły zachodnie. Porównanie terminów wymaga wskazania konkretnej tradycji i przyjętego przez nią kalendarza.

Wigilia i liturgia Bożego Narodzenia

Wigilia oznacza dzień lub wieczór poprzedzający święto; w polskim użyciu słowo szczególnie mocno wiąże się z wieczerzą 24 grudnia. W rzymskiej liturgii obchody narodzenia Chrystusa rozpoczynają się wieczorem. Msza nocna, nazywana w Polsce pasterką, przypomina czuwanie i przyjście pasterzy do nowo narodzonego Jezusa.

Obrządek rzymski przewiduje różne zestawy czytań na Mszę wigilijną, w nocy, o świcie i w dzień. Ukazują one różne aspekty tego samego święta. W innych Kościołach istnieją własne formy nabożeństw, hymnów i czytań. Kolacja rodzinna może towarzyszyć praktyce religijnej, lecz sama nie jest odpowiednikiem kościelnej liturgii.

Zwyczaje rodzinne i okres świąteczny

Dzielenie się opłatkiem, wspólne śpiewanie kolęd, przygotowanie szopki czy ubieranie choinki należą do rozpoznawalnych elementów polskich obchodów. Ich zasięg i historia są różne. Źródła etnograficzne pokazują także dawne zwyczaje regionalne, dziś rzadko praktykowane. Konkretna liczba potraw lub zestaw dekoracji nie stanowią wspólnej zasady całego chrześcijaństwa.

W kalendarzu rzymskokatolickim Boże Narodzenie otwiera osobny okres liturgiczny, kończący się świętem Chrztu Pańskiego. Nie jest on tożsamy z całym czasem, w którym w domach pozostają dekoracje. Dla części osób święta mają przede wszystkim znaczenie rodzinne i kulturowe; definicja religijna odnosi je jednak do narodzenia Chrystusa i wiary we wcielenie.