Sidur – żydowski modlitewnik i jego zawartość

Sidur to żydowski modlitewnik, w którym teksty ułożono zgodnie z porządkiem modlitwy. Hebrajska nazwa wiąże się z uporządkowaniem; spotyka się również zapis siddur. Księga pomaga uczestniczyć w nabożeństwach i modlitwie indywidualnej. Nie istnieje jeden sidur używany identycznie przez wszystkie wspólnoty żydowskie. Różnice dotyczą tradycji liturgicznej, języka, komentarzy oraz zestawu tekstów zamieszczonych w danym wydaniu.

Jakie modlitwy zawiera sidur

Podstawą są teksty modlitwy porannej, popołudniowej i wieczornej. Ważne miejsce zajmują Szema wraz z towarzyszącymi błogosławieństwami oraz Amida. W modlitewniku znajdują się także psalmy i inne fragmenty biblijne. Połączenie rozmaitych tekstów tworzy rozpoznawalny porządek, który pozwala uczestnikom wspólnie przechodzić przez kolejne części nabożeństwa.

Wiele sidurów zawiera również modlitwy szabatowe, błogosławieństwa związane z posiłkami i teksty na inne okazje. Zakres zależy od przeznaczenia książki. Kompaktowy modlitewnik na dni powszednie może obejmować mniej materiału niż obszerne wydanie domowe. Sam tytuł sidur nie wystarcza więc, by ustalić pełny spis treści konkretnego tomu.

Skąd biorą się różnice między wydaniami

Żydowska liturgia rozwijała się w różnych środowiskach i językach. Zbiory takie jak biblioteka Sefaria udostępniają osobno porządki aszkenazyjski, Edot ha-Mizrach oraz nusach Sefard. Mogą się one różnić brzmieniem modlitw, doborem fragmentów i kolejnością części. Różnica między dwoma sidurami nie musi zatem oznaczać błędu w jednym z nich.

Nusach Sefard wymaga szczególnej uwagi: nazwa ta odnosi się do porządku łączącego elementy tradycji aszkenazyjskiej z wpływami kabały luriańskiej i liturgii sefardyjskiej. Nie jest po prostu inną nazwą wszystkich modlitewników Żydów sefardyjskich. Przy porównywaniu wydań warto sprawdzić, do jakiej społeczności i tradycji odwołuje się wydawca.

Sidur a machzor i Tora

Machzor to modlitewnik związany z określonymi świętami, szczególnie z Rosz ha-Szana i Jom Kipur. Rozbudowane nabożeństwa tych dni wymagają tekstów, których zwykły sidur może nie zawierać. Granica zależy częściowo od praktyki wydawniczej: istnieją modlitewniki obszerniejsze oraz tomy przeznaczone wyłącznie na pojedyncze święto.

Tora jest natomiast świętym tekstem, a w węższym znaczeniu Pięcioksięgiem. Sidur korzysta z fragmentów Tory i innych ksiąg, lecz porządkuje je razem z modlitwami według potrzeb liturgii. Można więc czytać w nim tekst biblijny, nie mając przed sobą pełnej Biblii hebrajskiej. Funkcja księgi modlitewnej różni się od funkcji zbioru ksiąg biblijnych.

Język, przekład i historia modlitewnika

Sidur łączy teksty pochodzące z różnych okresów: od Biblii, przez tradycję rabiniczną, po późniejszą poezję religijną i dodatki wspólnotowe. Zachowane rękopisy i druki pokazują też różnorodność jego materialnej postaci. Katalog Judaica Index prezentuje między innymi rękopis włoski z XV wieku oraz wydania związane z językiem ladino.

Współczesne sidury mogą zestawiać hebrajski oryginał z przekładem i transliteracją, czyli zapisem wymowy innym alfabetem. Przykładem są wydania reformowanego Mishkan T’filah przygotowane przez CCAR Press. Oprócz modlitw zawierają objaśnienia i wskazówki pomagające uczestnikom odnaleźć się w nabożeństwie. Przekład i transliteracja pełnią przy tym różne zadania.

Jak czytać sidur i rozpoznawać jego układ

Przy pierwszym kontakcie z sidurem pomocne są spis treści, oznaczenia dni oraz instrukcje wydawcy. Trzeba ustalić, czy chodzi o dzień powszedni, szabat, czy święto. Nie wszystkie teksty umieszczone obok siebie odmawia się za każdym razem. Księga może wskazywać warianty, pominięcia i dodatki zależne od okoliczności.

Niektóre edycje reformowane przedstawiają obok tradycyjnego tekstu alternatywne czytania lub współczesne refleksje. W innych wydaniach nacisk spoczywa na komentarzu do ustalonego porządku. Sidur pokazuje zatem zarówno ciągłość żydowskiej modlitwy, jak i konkretne wybory wspólnoty. Rozumienie tych wyborów pozwala czytać go jako świadectwo żywej praktyki religijnej.